Logo Polskiego Radia
polskieradio.pl
Bartłomiej Makowski 20.05.2024

Artykuły henrykowskie. Szlachecka prekonstytucja

- Są świadectwem dojrzałości politycznej szlachty, a jednocześnie, w zgodnej opinii historyków, kończą ostatecznie etap wykształcania się monarchii parlamentarnej w Rzeczypospolitej – oceniała przyjęte 20 maja 1573 na sejmie elekcyjnym Artykuły henrykowskie, prof. Jolanta Choińska-Mika.
Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja R.P. 1573 Jana MatejkiPotęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja R.P. 1573 Jana MatejkiWikipedia/domena publiczna

Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta 7 lipca 1572 roku szlachta znalazła się w bezprecedensowej sytuacji. Bezkrólewie groziło wojną domową, a w najczarniejszych scenariuszach - rozpadem unii. Jednocześnie wybór nowego monarchy był zagrożeniem dla wolności i przywilejów, które udało się szlachcie wynegocjować z kolejnymi władcami.

W tej sytuacji szlachta zdecydowała się opracować zbiór przepisów, które wraz z pacta conventa (prywatnymi zobowiązaniami kolejnych władców elekcyjnych), miały gwarantować nienaruszalność praw i stabilność szlacheckiego ustroju. Pierwszym królem, który podpisał artykuły był Henryk Walezy, od którego dokument bierze swoją nazwę.

Szlachta wiąże królowi ręce

Artykuły henrykowskie były podpisywane przez wszystkich królów elekcyjnych nim ci zasiadali na tronie. W dokumencie monarcha zobowiązywał się uznać wolną elekcję i zrzekał się tytułu dziedzica. Ponadto artykuły ograniczały prerogatywy króla w kwestii polityki zagranicznej: zobowiązywał się on do dopuszczenia senatu do współdecydowania o wojnie i pokoju.

Dokument ograniczał uprawnienia fiskalne monarchy - nie wolno mu było odtąd nakładać nowych podatków bez zgody sejmu. Podobnej zgody wymagało zwoływanie pospolitego ruszenia. Artykuły gwarantowały - w myśl konfederacji warszawskiej - wolność wyznania.

Prawo do buntu

- Najwięcej dyskusji wśród historyków wywołuje ostatni artykuł o wypowiedzeniu posłuszeństwa królowi - mówiła prof. Jolanta Choińska-Mika w audycji Andrzeja Sowy i Wojciecha Dmochowskiego z cyklu "Kronika polska". - W przeszłości był on demonizowany.


Posłuchaj
05:36 artykuły henrykowskie___1394_01_iv_tr_0-0_112574442de7a64e[00].mp3 Audycja Andrzeja Sowy i Wojciecha Dmochowskiego z cyklu "Kronika polska" (02.04.2001)

 

Obecnie historycy uważają, że punkt ten gwarantował rodzaj odpowiedzialności władcy, odpowiedzialności za łamanie prawa Rzeczypospolitej. Artykuły henrykowskie są uważane przez niektórych historyków za rodzaj ówczesnej ustawy zasadniczej, stwarzały one bowiem ramy prawne normujące funkcjonowanie podstawowych instytucji politycznych państwa.

Artykułom henrykowskim sprzeciwiła się dopiero Konstytucja 3 Maja, która znosiła m.in. wolną elekcję.

bm