Redakcja Polska
Dodaj w Google

Dodaj nas do preferowanych źródeł w Google, aby nasze wiadomości wyświetlały Ci się na górze wyników wyszukiwania

Twórcy AI zainspirowani pracami polskiego matematyka. Chodzi o fundamentalne pytanie fizyki

18.11.2026 14:35
Metody polskiego matematyka Tadeusza Bałabana sprzed czterech dekad stały się podstawą dwóch prób rozwiązania zagadki Yanga–Millsa. Z pomocą AI badacze chcą ściśle uzasadnić teorię opisującą oddziaływania cząstek. Jeden z wyników pozytywnie oceniła komisja ekspertów, ale część problemu pozostaje otwarta
Yang Chen-Ning i Robert Mills
Yang Chen-Ning i Robert MillsFot. ENERGY.GOV/Peter A. Frisch via Wikimedia Commons

W latach 80. polski matematyk Tadeusz Bałaban rozwijał metody, które miały nadać ścisłą postać jednej z podstawowych teorii fizyki cząstek. Udało mu się pokonać część trudności, lecz dalsza droga okazała się wyjątkowo pracochłonna. Dziś jego program rozwijają dwa zespoły korzystające ze sztucznej inteligencji.
Chodzi o kwantową teorię Yanga–Millsa. Na jej podstawie zbudowano między innymi opis oddziaływania silnego, które wiąże kwarki wewnątrz protonów i neutronów tworzących jądra atomowe. Obliczenia fizyków pozwalają trafnie przewidywać wyniki doświadczeń. Brakowało jednak ścisłego dowodu, że stojąca za nimi teoria daje się skonstruować bez matematycznych sprzeczności.

Trudność pojawia się przy uwzględnianiu zjawisk w coraz mniejszych skalach. Rachunki mogą wówczas prowadzić do nieskończonych wartości. Jednym ze sposobów zapanowania nad nimi jest zastąpienie ciągłej czasoprzestrzeni siatką punktów. Podobnie jak piksele obrazu, siatka pozwala początkowo pominąć szczegóły mniejsze od przyjętej rozdzielczości. Potem trzeba ją jednak zagęszczać, odpowiednio dostosowując parametry modelu, w tym siłę oddziaływania. Celem jest wykazanie, że gdy odstępy między punktami zmierzają do zera, otrzymujemy sensowną teorię ciągłą. W rzeczywistym problemie siatka obejmuje trzy wymiary przestrzeni i czas. Kontrolowanie wszystkich zmian zachodzących podczas jej zagęszczania wymaga niezwykle złożonych oszacowań. 

Bałaban opracował metody, które pozwalały utrzymać taką kontrolę w małych skalach. Nie zamknął całego problemu: należało między innymi objąć opisem dowolnie duże obszary i wykazać dalsze własności teorii. Jego program pozostał jednak ważnym punktem odniesienia. Na początku br., w styczniowym przeglądzie w „Nature Reviews Physics” Michael Douglas wskazał AI i komputerowe sprawdzanie dowodów jako możliwą pomoc w jego rozwijaniu.

Jesienią pojawiły się dwie próby wykorzystania tej możliwości. OpenAI przedstawiło wynik oparty na programie Bałabana. Niezależną próbę podjęli Ethan Sussman i Levent Alpöge związany z firmą Anthropic. Według ich relacji AI pomagała także porządkować rozumowanie i uzupełniać jego luki. Nie sprowadzało się to więc jedynie do szybszego wykonania dawnych rachunków.

Rezultaty wymagają jednak sprawdzania. Powołana przez OpenAI komisja pod kierunkiem noblisty Davida Grossa pozytywnie oceniła konstrukcję firmy. Jej raport z 10 listopada opisuje weryfikację dowodu zapisanego w Lean - systemie, który sprawdza, czy kolejne wnioski wynikają z definicji i przyjętych reguł. Ludzie nadal muszą ustalić, czy formalny zapis odpowiada właściwemu problemowi fizycznemu. Należy zastrzec jednak, że komisja zaznaczyła, że nie rozumie jeszcze w pełni całego dowodu. Sussman i Alpöge udostępniają materiały do wspólnego sprawdzania i pracują nad opisem czytelnym dla ludzi. Sami zastrzegają, że ich ustalenia wymagają dalszej weryfikacji. Obie próby opisał serwis „Science”. Ich dokumentacja jest dostępna w internecie, lecz wyniki nie zostały jeszcze opublikowane w recenzowanych czasopismach. 

Wspólnym celem jest przede wszystkim wykazanie istnienia teorii. Pełny problem Yanga–Millsa wymaga jeszcze dowodu luki masowej: aby przejść od próżni, czyli stanu o najniższej energii, do stanu zawierającego fizyczne cząstki, trzeba dostarczyć co najmniej pewną dodatnią energię. Ten próg wiąże się z masą najlżejszych cząstek teorii. Chodzi tu o uproszczony model samego oddziaływania, bez kwarków, a nie o pełny opis materii.

Luka masowa pozostaje otwarta. W konstrukcji OpenAI nie wykazano też, że przejście do nieskończenie dużego obszaru daje zawsze tę samą teorię. Nie możemy zatem mówić o rozwiązaniu całego problemu, ale niewątpliwie metody Bałabana zyskują nowych kontynuatorów. Wartość ich pracy będzie zależała również od tego, czy z długich dowodów uda się wydobyć zrozumiałe pomysły, które inni badacze będą mogli sprawdzić i rozwijać.

PAP/ks

Szefowie firm AI podpisali w Białym Domu dobrowolny kodeks

30.09.2026 11:30
Szefowie największych firm technologicznych podpisali w Białym Domu deklarację o samokontroli w rozwoju sztucznej inteligencji

Tusk i Kosiniak-Kamysz na Warsaw Security Forum: Europa musi wzmocnić obronność i nie ustępować Rosji

12.10.2026 18:30
Europa musi wziąć większą odpowiedzialność za własne bezpieczeństwo, zwiększyć wydatki na obronność i uniezależnić się przemysłowo. Jednocześnie nie może dopuścić do relatywizowania odpowiedzialności Rosji za wojnę w Ukrainie. Na te kwestie zwrócili uwagę premier Donald Tusk i wicepremier, szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz podczas Warsaw Security Forum, które rozpoczęło się w poniedziałek w Warszawie.