Zielona Tarcza Wschód. Lasy i mokradła jako element systemu obronnego państwa

Naturalne ekosystemy, takie jak mokradła, lasy i nieuregulowane rzeki, mogą pełnić funkcję strategicznej bariery w systemie obronnym Polski – wynika z koncepcji opracowanej przez Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć. O szczegółach projektu, konsultowanego z Ministerstwem Obrony Narodowej, mówi Rafał Rykowski. Zakłada on wykorzystanie istniejących zasobów przyrodniczych jako uzupełnienia dla infrastruktury inżynieryjnej na wschodniej granicy kraju.

Rafał Rykowski

fot. Piotr Żułnowski

Projekt „Tarcza Wschód” opiera się na założeniu, że odpowiednio zarządzany krajobraz może realnie zwiększać odporność państwa na zagrożenia militarne. Jak podkreśla Rafał Rykowski ze Związku Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć, chodzi o połączenie działań wojskowych z przywracaniem naturalnych procesów w środowisku. „Nie mówimy o zastępowaniu wojska przyrodą, tylko o wykorzystaniu tego, co i tak już działa w terenie – tylko w bardziej naturalnej formie” – wskazuje Rykowski.

W koncepcji kluczową rolę odgrywają mokradła i torfowiska, które w wielu miejscach Polski zostały w przeszłości osuszone. Według ekspertów ich odtwarzanie może przebiegać relatywnie szybko, jeśli ograniczy się działania melioracyjne i pozostawi możliwość naturalnej retencji wody. „Wystarczy zatrzymać systemy odwadniające, a woda zaczyna wracać, a wraz z nią cały ekosystem” – mówi Rykowski.

Drugim elementem są lasy, jednak nie te intensywnie zarządzane gospodarczo, lecz obszary bardziej naturalne, z martwym drewnem i ograniczoną siecią dróg leśnych. W takim układzie teren staje się znacznie trudniejszy do wykorzystania przez ciężki sprzęt. „Las uporządkowany jest przejezdny, ale las pozostawiony naturalnym procesom przestaje być korytarzem ruchu i zaczyna działać jak bariera” – podkreśla Rykowski.

— Musimy domagać się, aby w unijnych funduszach na rzecz obronności znalazło się wsparcie dla ‘błękitno-zielonej infrastruktury’. — podkreśla Marta Majka Wiśniewska, ekspertka PZS.

📖 Przeczytaj artykuł @abeldowicz w @rzeczpospolita: https://t.co/TSINGKj08f pic.twitter.com/x6Q1Z1D2fk

— Polska Zielona Sieć (@zielonasiec) April 8, 2026

Trzecim komponentem są rzeki o naturalnym przebiegu – meandrujące, z rozlewiskami i zmiennym korytem. W przeciwieństwie do kanałów czy uregulowanych cieków wodnych stanowią one istotną przeszkodę terenową. W tym kontekście eksperci przywołują również incydent z Litwy, gdzie wiosną ubiegłego roku 70-tonowy pojazd wojskowy ugrzązł w bagnie podczas ćwiczeń, co pokazało skalę trudności, jakie tego typu tereny stanowią dla ciężkiego sprzętu.

Stan tych ekosystemów w Polsce pozostaje jednak problemem. Znaczna część dawnych mokradeł została przekształcona lub osuszona, a wiele lasów pełni dziś funkcje produkcyjne. Jednocześnie – jak zaznacza Rykowski – część tych procesów można odwracać. „To nie są zmiany nieodwracalne. W przypadku mokradeł efekty odtworzenia mogą pojawić się szybciej, niż się powszechnie sądzi” – mówi.

Koncepcja „Tarczy Wschód” wpisuje się w szersze podejście określane jako dual use, czyli łączenie funkcji obronnych i środowiskowych. Oznacza to, że działania zwiększające bezpieczeństwo mogą jednocześnie poprawiać stan ekosystemów, retencję wody i odporność na susze oraz powodzie. Jak podsumowuje Rafał Rykowski, „chodzi o to, żeby krajobraz nie był tylko tłem, ale elementem systemu bezpieczeństwa państwa”.

pż