Monachijskim szlakiem Mackiewicza. Emigracyjne losy pisarza w Niemczech

Józef Mackiewicz był jednym z największych polskich pisarzy i publicystów XX wieku. Jednym z największych, a zarazem jednym z najbardziej nieznanych. Pisarza przez całe życie charakteryzował nieprzejednany, negatywny stosunek do komunizmu. Wytrwale wspierał idee niepodległości Polski, wolności i przyjaznego współistnienia narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Zgodnie ze swoją dewizą „jedynie prawda jest ciekawa” opisywał te wydarzenia z historii Polski i Europy, które inni próbowali ukryć lub zamilczeć.

Pisarz Józef Mackiewicz

fot. Muzeum Historii Polski w Warszawie

Józef Mackiewicz ostatnie trzydzieści lat swojego życia spędził w stolicy Bawarii. W Niemczech Zachodnich napisał swoje najsłynniejsze powieści, co mogło stworzyć mylne wrażenie, że był tam autorem czytanym i cenionym. Tak niestety nie było.  

W Monachium Józef Mackiewicz napisał m.in. swoją powieść „Nie trzeba głośno mówić“ (1969), która była kolejną (po słynnej „Drodze donikąd”) wnikliwą diagnozą sowietyzacji Wileńszczyzny w latach 40. XX wieku. Pisarz dawał w niej także wgląd w psychikę sprawców niemieckich, różniących się od oficerów NKWD jedynie metodami „łamania kręgosłupów“. Miała się też ukazać w RFN, ale każda próba jej wydania kończyła się niepowodzeniem.

W Monachium Mackiewicz wydał m.in. książkę „Zwycięstwo prowokacji“, w której przestrzegał przed skutkami komunizmu. Ukazała się nakładem własnym autora, gdyż żadne niemieckie wydawnictwo nie odważyło się jej opublikować   fot. NAC

Na emigracji Mackiewicz i jego żona Barbara Toporska zachowali niezależność, nie kryjąc swoich antykomunistycznych poglądów. Płacili za to jednak wysoką cenę, np. nieobecności w oficjalnym życiu literackim, obojętności zachodnioniemieckich krytyków i czytelników, ale najczęściej po prostu ubóstwa.

Trudno wyzbyć się wrażenia, że również w RFN spadła na polskiego pisarza anatema śmierci publicznej, a jego książkom towarzyszyła aura skandalu.

Józef Mackiewicz przebywał w stolicy Bawarii w latach 1955-1985   fot. IPN

Co ciekawe, Józef Mackiewicz opanował język niemiecki na wysokim poziomie, śledził tamtejszą prasę i aktywnie uczestniczył w spotkaniach i konferencjach, chcąc poznać opinie historyków oraz polityków na temat Europy Środkowej i Wschodniej. Okres monachijski w życiu tego wybitnego polskiego prozaika to jednak też czas pogłębiającego się rozczarowania postawą niemieckich wydawców i kolegów po piórze.

Wojciech Osiński