Размова з Аленай Каданавай, паэткай, музыкай, мастачкай, педагогам пра эміграцыю, унутраны дом і творчасць як форму самарэгуляцыі. Пра боль настальгіі, пошук апоры і пра тое, як вершы, музыка і колер дапамагаюць не згубіцца і заставацца сабой.
— Што для цябе сёння азначае быць сабой, калі жыццё падзелена на «да» і «пасля» эміграцыі?
— Для мяне быць сабой — гэта перш за ўсё разумець свой унутраны свет. Чым для мяне было жыццё да эміграцыі? Тым, што я не адчувала настальгіі, болю, самоты. Я наогул тады не звярталася да свайго ўнутранага свету, не разумела, што такое ўнутраны свет і творчасць. А вось ужо ў эміграцыі, калі адбылося тое, што адбылося, з’явіліся новыя пачуцці, і яны патрабуюць нейкай формы, і ты думаеш, як з імі быць. Для мяне момант, калі я займаюся творчасцю і спрабую гэтыя пачуцці ўсвядоміць, — гэта і азначае быць сабой.
— Ці адчуваеш ты, што творчасць — гэта спосаб выжыць, спосаб зразумець свет або спосаб вярнуцца дадому?
— Так, я гэта вельмі адчуваю, таму што ў творчасці ёсць такая магічная здольнасць — перамяшчацца ў сваім уяўленні. Я думаю, што творчасць — гэта тое, што ўвогуле ратуе душу. Напрыклад, ужо другі год запар я адчуваю нешта новае напярэдадні святаў. Дома я ўжо не была пяць гадоў, і гэта вялікі тэрмін для мяне. І вось другі год запар я бачу, як навокал мяне ўсе радуюцца, рыхтуюць падарункі, робяць закупы, прыносяць ёлку да дому. Летась мяне таксама запрасілі на сямейнае святкаванне Калядаў. Гэта быў вялікі дом, сабраліся родныя, дзеці бегаюць, мітусня, а я стаю каля гэтай ялінкі і разумею, што ў мяне цякуць слёзы і камень на душы. І мне нікому нічога не хочацца тлумачыць. Я думала, што гэта нешта аднаразовае, але сёлета гэта зноў паўтарылася — і яшчэ глыбей. Я называю гэтыя пачуцці «утульная роспач». Мне ўтульна ў ёй, і я сказала сабе: дык напішы верш. Не ведаю, як гэта адбываецца, але як толькі я прамовіла верш пра тое, што адбываецца ўнутры, мне адразу стала лягчэй.
А яшчэ я паслухала іншыя вершы. Я звярнулася да верша Зосі, маёй вучаніцы, якая ў іх асэнсоўвала сваё сталенне ва ўзросце 18–19 гадоў, калі прыходзіць разуменне, што ты ўжо не дзіця, але яшчэ не дарослы, аднак некуды ідзеш. Вось яна асэнсоўвала гэтую новую даросласць у сваім вершы «Куды падзяваўся снег?». Гэты верш пераносіў яе глыбока ў дзяцінства. Аказваецца, што ў дзяцінстве і снегу было больш, і ён быў бялейшы, было больш весялосці, і падарункі былі іншыя, і абдымаліся інакш. А апошні радок быў такі, што я смуткую, куды падзеўся той снег, хачу да мамы… І вось гэтае «хачу да мамы» я слухала некалькі разоў, у мяне ліліся слёзы. Але ты перажываеш гэта некалькі разоў — і табе становіцца лягчэй. Вось такая гісторыя.
— Дзе для цябе цяпер знаходзіцца дом: у прасторы, у мове, у гуках, у людзях?
— Я глыбока перакананая, што дом знаходзіцца ўнутры чалавека. Мы, эміграцыйнае пакаленне, вымушаныя яго шукаць унутры, бо інакш можна зусім згубіцца ў гэтым жыцці. Калі не прыслухоўвацца да таго, што ў цябе ўнутры, не разумець, што гэта і ёсць тваё сапраўднае месца, тады вельмі-вельмі цяжка. Мой пошук дому трывае ўжо шосты год, і я магу ўпэўнена сказаць, што мой дом якраз у гуках, у вершах, у словах, у маіх карцінах, бо цяпер я шмат малюю. Мой дом — у творчасці, якая адлюстроўвае мой унутраны свет. Вось калі я трымаюся гэтага, то адчуваю сапраўднае цяпло.
— Ці можа музыка і паэзія замяніць страчаныя апоры — і калі так, то якім коштам?
— Я апошнім часам называю творчасць самарэгуляцыяй. Я глыбока перакананая, што мала ў каго ёсць моцныя ўнутраныя апоры. На жаль, нашае выхаванне такое, якое ёсць. Калі глядзець на маіх бацькоў, на маё выхаванне — 90-я гады, калі мы ледзь выжывалі, імкнуліся хоць неяк пражыць, каб было што есці і што апрануць. Мала хто з бацькоў тады будаваў з дзецьмі глыбокую эмацыйную сувязь і натхняў, маўляў, ты малайчына, у цябе ўсё атрымаецца, рухайся наперад. Нашым бацькам тады было не да гэтага.
Я ні ў якім разе не крыўдую на сваіх бацькоў, я іх вельмі люблю і шаную, але пераасэнсаванне ў мяне адбылося. На жаль, я не магу гэтага змяніць, але магу выпрацаваць у сабе гэтую апору. Я артыстычны чалавек і памятаю, як у юнацтве часта выступала, і, на жаль, ні на адзін выступ мае бацькі не прыйшлі. Гэта была такая дзіцячая траўма. Калі я іду ў артыстычны свет, спрабую рабіць нейкія крокі, у мяне не хапае сілаў. Мне абавязкова патрэбна, каб нехта на мяне паглядзеў і сказаў, што гэта добра. Інакш у мяне няма матывацыі, хоць я і ведаю, што маю вялікі патэнцыял, але няма той апоры. Бо голас унутры, які павінен быў сказаць: «Давай, у цябе ўсё атрымаецца», — яго проста не было.
І вось што я з гэтым зрабіла, каб быць адказнай за сваё жыццё. Я сказала сабе, што творчасць будзе маёй новай апорай, інструментам маёй самарэгуляцыі. І вось у 36 гадоў я дайшла да таго, што творчасць не абавязкова павінна быць паказаная іншым людзям. Ты выкарыстоўваеш гэты матэрыял, каб усвядоміць свае пачуцці праз верш, музыку. Ты выкарыстоўваеш яго, каб асэнсаваць пэўныя ўспаміны, бо яны ўсе вельмі яркія.
Калі мне ўсё гэта адкрылася, я не ўяўляю сабе дня, каб не сесці і нешта не намаляваць. І гэта не павінна быць для нейкай выставы. Я магу проста запытацца ў сябе: што ты адчуваеш, як ты можаш перадаць гэта колерам? Альбо сядаю за клавішы і, гаворачы сама сабе, думаю: давай паспрабуем назваць сённяшні дзень адным словам. Якое гэта слова будзе? «Утульная роспач». А цяпер знайдзі ноту, якая будзе адпавядаць гэтаму слову. І я шукаю адным пальцам, не гляджу на клавіятуру, і раптам зачапілася — і магу яе спяваць, нешта прыдумваць, не маючы на мэце, каб гэта ператварылася ў завершаную форму.
Мне важна ўсвядоміць, што ў мяне ўнутры, і гэта адразу аўтаматычна робіцца маёй апорай. Я бачу сябе, бачу, што існую. Праз творчасць магу быць сведкай сябе. Гэта вельмі прыемна. Таму я магу сказаць, што знаходжу свае апоры і ў музыцы, і ў гуках, і ў словах, і ў вершах, і ў прозе, у сваім дзённіку, у маляванні і нават у танцы.
Павел ЗАЛЕСКІ
Слухайце аўдыё!