Больш за 124 тысячы грамадзян Беларусі маюць дзейсныя віды на жыхарства ў Польшчы. Большасць з іх (прыкладна 55%) – ва ўзросце ад 20 да 39 гадоў. Яшчэ 7 год таму ў Польшчы пражывала каля 50 тысяч беларусаў, а віды на жыхарства ў Польшчы мелі 21 тысяча беларускіх грамадзян.
За гэты час колькасць беларусаў у Польшчы павялічылася больш чым у шэсць разоў. Пры гэтым каля 80% беларусаў, якія прыехалі сюды ў апошнія гады зрабілі гэта па палітычных прычынах, ратуючыся ад пераследу ды рэпрэсій з боку рэжыму Лукашэнкі.
Апошнія 6 год у Варшаве дзейнічае арганізацыя, якая імкнецца дапамагаць беларусам наладзіць жыццё ў Польшчы – гэта Фонд «Цэнтр беларускай салідарнасці». Мы запрасілі ў студыю супрацоўніцу дадзенай арганізацыі – Магдалену Пытлякоўску-Васілеўскую, дапамагае беларусам і ўкраінцам, эмігрантам, якія спрабуюць аднавіць сваё жыццё тут, у Польшчы. Зыходзячы з вашага досведу і досведу арганізацый, з чым уцекачы з Беларусі сутыкаюцца ў Польшчы?
— Праблемы, з якімі сутыкаюцца людзі, якія прыязджаюць з Беларусі, таксама змяняюцца. Гэта значыць, людзі, якія толькі што прыехалі, маюць зусім іншыя праблемы, чым тыя, хто тут ужо некалькі гадоў. Аднак тое, што яны тут ужо некалькі гадоў, не азначае, што жыццё ў іх зусім лёгкае. У Беларускім цэнтры салідарнасці мы імкнёмся дапамагаць усім групам, якія прыязджаюць, пад гэтым я маю на ўвазе ўзроставыя групы. У нас ёсць мерапрыемствы, накіраваныя на дзяцей, дарослых, а нядаўна і на людзей сталага ўзросту.
Калі прыгледзіцца да кожнай з гэтых груп, якія ўзнікаюць цяжкасці, напрыклад, у дзяцей?
— На шчасце, дзеці адаптуюцца даволі лёгка, безумоўна, лягчэй, чым дарослыя, але ў іх узнікаюць розныя праблемы. Звычайна дзеці, якія прыязджаюць сюды, дзеці, з якімі мы працуем, – гэта дзеці з рэпрэсаваных сем'яў, дзеці былых палітвязняў або цяперашніх палітвязняў, якія знаходзяцца тут з адным з бацькоў або іншымі членамі сям'і. Гэтыя дзеці ўжо нешта перажылі ў Беларусі. Ідзецца пра траўматычны вопыт: яны былі сведкамі арыштаў, ператрусаў, затрымання ўласных бацькоў, гвалту. Ім даводзіцца спраўляцца са сваімі эмоцыямі пасля прыезду. Мы імкнёмся ім дапамагчы ў гэтым праз адукацыйныя мерапрыемствы, якія мы для іх арганізуем, каб зраўняць іх магчымасці з польскімі аднагодкамі. Спачатку мы прапанавалі ім курсы польскай мовы, а потым, калі мы ўбачылі, што ў іх вялікія цяжкасці з матэматыкай і англійскай мовай, напрыклад, перад экзаменамі за восьмы клас, мы пачалі прапаноўваць падрыхтоўчыя курсы, каб палегчыць ім жыццё. Але акрамя гэтага мы таксама стараемся аказваць псіхалагічную падтрымку, гэта значыць, у нас ёсць кансультацыі з псіхолагам, тэрапія, але таксама арт-тэрапія, якая, на нашу думку, вельмі добра працуе з гэтай канкрэтнай групай.
Яшчэ адна група, якая таксама можа быць у няпростай сітуацыі пасля пераезда, – гэта моладзь. З якімі праблемамі яны сутыкаюцца?
— Іх цяжкасці, акрамя побытавых пытаннях, якія бываюць у дзяцей, якія залежаць ад дарослых, звязаныя ў першую чаргу з ідэнтычнасцю. Гэта людзі, якія хочуць вырашаць самі за сябе, ідэнтыфікаваць сябе як дарослыя. І, безумоўна, гэта ім складаней рабіць у выгнанні, чым на радзіме.
Чаму?
— Таму што такія натуральныя сувязі са сваім раёнам, з суседзямі, традыцыі, якія перадаюцца старэйшымі, і сацыяльныя кантакты – усё гэта трэба аднаўляць. Гэтую групу таксама рэдка заўважаюць няўрадавыя арганізацыі, і ёй не хапае сістэмнай падтрымкі. Таму мы стараемся рабіць тое, што можа проста зацікавіць гэтых маладых людзей праз творчасць, фатаграфію, музыку, тэатр і мерапрыемствы, у якіх яны могуць удзельнічаць ды інтэгравацца з аднагодкамі з Польшчы і, напрыклад, Украіны.
У вас быў досвед працы з групай польскай, беларускай ды ўкраінскай моладзі? Ці яны ахвотна ідуць на супрацу?
— Так, у нас быў досвед, яны хочуць супрацоўнічаць, вядома, ім лягчэй, чым старэйшым людзям, бо яны лягчэй засвойваюць мову, лягчэй заводзяць сяброў і могуць будаваць свае сувязі па-за межамі тых, што звязаны з тым, адкуль я родам, што мяне сфармавала да гэтага часу, на агульных рэчах для моладзі, такіх як музыка, падарожжы і проста ўсё, што цікавіць і займае моладзь.
Наступная група – гэта дарослыя? Што ў іх?
— У Беларускім цэнтры салідарнасці мы лічым, што першае, што трэба зрабіць па прыбыцці ў Польшчу, – гэта легалізаваць знаходжанне, бо без гэтага інтэграцыя практычна немагчымая. Далейшыя крокі немагчымыя, калі хтосьці не можа легальна пражываць і працаваць у Польшчы.
Як цяпер з легалізацыяй? Лягчэй ці цяжэй?
— Я лічу, што дадзеная працэдура крыху ўскладняецца, але мы з самага пачатку прапануем юрыдычныя кансультацыі ў цэнтры. Вы можаце звязацца з намі, і мы не толькі пракансультуем вас, але і правядзём вас праз увесь працэс, дапаможам запоўніць дакументы і пры неабходнасці прадставім вашы інтарэсы перад дзяржаўнымі органамі.
А як наконт людзей сталага ўзросту? Што іх выдзяляе/адрознівае?
— Пажылыя людзі – гэта адносна невялікая група мігрантаў, прынамсі тыя, хто мае палітычны бэкграўнд. Я не ведаю, ці ім найгорш, але ім дакладна вельмі цяжка. Малады чалавек, хто ўсё яшчэ працуе, можа ўспрымаць эміграцыю, нават вымушаную, як нейкі новы пачатак, як капітал, які яны зараз тут назапашваюць, а потым вернуцца ў сваю краіну паходжання і выкарыстаюць, ператвораць у нешта добрае. Затое пажылыя людзі не ўспрымаюць прыезд у Польшчу як новы пачатак, а хутчэй як канец свайго жыцця. Гэта не запланаваны прыезд, гэта не чаканы прыезд, гэта не нямецкія пенсіянеры, якія маюць добрыя пенсіі ў старасці, што могуць проста падарожнічаць па свеце і атрымліваць асалоду ад восені свайго жыцця. Мы маем дачыненне з людзьмі, якія з'язджаюць з-за рэпрэсій, пагрозы жыццю, ціску на сваіх блізкіх, і гэтым людзям даводзіцца пачынаць усё спачатку тут ва ўзросце 60, 70, часта 80 гадоў, калі вывучэнне польскай мовы таксама становіцца для іх выклікам.
Вельмі важнае значэнне мае матэрыяльны аспект, кажа Магдалена.
— Нават калі ў іх ёсць беларуская пенсія, яе недастаткова, каб жыць у Польшчы, і яны трацяць свае зберажэнні, калі яны ў іх ёсць, на арэнду кватэры, а потым у нейкі момант аказваецца, што грошы заканчваюцца. Ёсць людзі, якія проста аказваюцца на мяжы бяздомнасці. Ёсць арганізаваная дапамога, але яна звычайна хутка заканчваецца. Гэта значыць, калі хтосьці прыязджае ў Польшчу, розныя арганізацыі яго падтрымліваюць, але праходзіць некалькі месяцаў, і ўсе гэтыя сістэмы падтрымкі чакаюць, што мігранты стануць самастойнымі ў новай краіне. Як можна стаць самастойным, калі табе за семдзесят, маеш пенсію ў некалькі сотняў злотых, не ведаеш мовы, не ведаеш краіны? Уся сістэма абсалютна новая, гэтыя афіцыйныя скарачэнні – даволі складаны выклік для маладых мігрантаў, тым больш для пажылых. Нацыянальны фонд аховы здароўя, Падатковая служба, Установа сацыяльнага страхавання (ZUS) – ва ўсім гэтым трэба арыентавацца, усё разумець.
Што тут можна зрабіць? Ці ёсць якія-небудзь ідэі, напрыклад, у вашай арганізацыі?
— У нашай арганізацыі мы рэалізуем цяпер гадавы праект падтрымкі, бо, на жаль, менавіта так працуюць няўрадавыя арганізацыі, яны працуюць у асноўным на праектнай аснове, тады як у дадзеным выпадку патрэбна пастаянная, доўгатэрміновая падтрымка. Мы ж можам аказваць дапамогу на працягу года, бо ў нас ёсць фінансаванне толькі на гэты перыяд. Тым не менш, мы рады, што атрымалі гэтае фінансаванне ад Фонду Стэфана Баторыя, за што мы вельмі ўдзячныя. У рамках цяперашняга праекту мы можам арганізоўваць рэгулярныя сустрэчы для пажылых людзей з Беларусі і Украіны ў рамках «Клуба пажылых людзей», дзе яны проста сустракаюцца і робяць разам розныя рэчы, размаўляюць, знаёмяцца адзін з адным і пераадольваюць адзін з самых цяжкіх момантаў гэтай эміграцыі для іх, а менавіта адзіноту і ізаляцыю.
Вельмі часта, замкнёныя ў чатырох сценах, яны не маюць ніякіх сацыяльных сувязяў, тлумачыць Магдалена
— Некаторыя тут, напрыклад, са сваімі дзецьмі і ўнукамі, але гэтыя дзеці ходзяць на працу, унукі – у школу, а пажылы чалавек застаецца зусім адзін. Дзякуючы нашым сустрэчам яны ўжо стварылі сваю «уласную вёску». У іх ёсць іншыя беларусы і ўкраінцы, і яны могуць падтрымліваць адзін аднаго, што таксама вельмі важна, прынамсі, духоўна, калі не матэрыяльна. Мы таксама арганізуем для іх інфармацыйныя сустрэчы, куды запрашаем прадстаўнікоў розных польскіх устаноў, такіх як Бюро занятасці, Цэнтр сацыяльнага забеспячэння і Нацыянальны фонд здароўя, дзе гэтыя эксперты абмяркоўваюць, як замежнікі і замежнікі пенсійнага ўзросту могуць арыентавацца ў польскім інстытуцыйным лабірынце і якую дапамогу яны могуць атрымаць ад польскага ўрада.
Наша суразмоўца лічыць, што гэта можа быць вельмі карысным досведам.
— Ёсць час для пытанняў, таксама мы бачым, як некаторыя эксперты, якія прыходзяць на нашы сустрэчы, застаюцца пасля ды тэлефануюць у свае офісы, каб задаць пытанні і дапамагчы з канкрэтнымі праблемамі, з якімі сутыкаюцца пажылыя людзі. Яны часта пакідаюць свае нумары тэлефонаў, дэманструючы чалавечы бок бюракратычнай сістэмы. Калі вы пазнаёміцеся з чыноўнікам і ўбачыце, што гэта цалкам нармальны і прыязны чалавек, лягчэй прайсці праз дзверы ўстановы і папрасіць дапамогі або вырашыць свае справы там. Мы таксама плануем арганізоўваць паездкі ў офісы, каб азнаёміць іх з прасторай, а таксама экскурсіі па Варшаве, каб горад, куды яны пераехалі, стаў хаця б крыху больш знаёмым і гасцінным.
Што для Вас важна ў гэтай дзейнасці па дапамозе мігрантам, што дае сілы, бо ад гэтага можна і стаміцца?
— Праца з такімі людзьмі азначае, што я знаёмлюся з незлічонымі чалавечымі гісторыямі, часам цяжкімі, часам траўматычнымі, часам прыгожымі. Суправаджаючы людзей, якія пачынаюць сваё жыццё ў новай краіне, можна стаць часткай іх новага свету, і гэта вялікі прывілей, але і адказнасць – адказнасць за гэтых самых людзей. І калі я скончыла вучобу, я зразумела, што хачу, каб мая праца мела сэнс не толькі як крыніца даходу, але і як разуменне таго, што гэтая праца карысная для кагосьці і можа сапраўды змяніць сітуацыю да лепшага. Менавіта тут гэта і адбываецца, прынамсі, я на гэта спадзяюся.
Чаму вы навучыліся з кантактаў з рознымі людзьмі з Беларусі?
— Гэта можа прагучаць крыху жорстка, але я навучылася цаніць тое, што маю. Ідзецца пра тое, што я жыву ў свеце, дзе вырасла, і маю людзей вакол сябе, якія былі са мной з дзяцінства. У цяперашнія часы, калі мы ўсе даволі самотныя, незалежна ад таго, мігранты мы ці не, вельмі важна мець сацыяльную сетку падтрымкі ад блізкіх. Я радая, што яна ў мяне ёсць, і я вельмі хацела бы дапамагчы мігрантам з Беларусі пабудаваць такую ж тут, і яшчэ адну, якая складалася б з палякаў. Часта, назіраючы або праводзячы час з беларусамі, якія прыехалі ў Варшаву, я бачу, што яны ў першую чаргу ўзаемадзейнічаюць з беларускімі грамадамі. Што, з аднаго боку, з'яўляецца велізарным плюсам, таму што дыяспара, якая падтрымлівае адзін аднаго, мае патэнцыял пабудаваць грамадзянскую супольнасць, і пасля вяртання, якое, я спадзяюся, будзе магчымым пры нашым жыцці, у іх ёсць шанец проста стварыць лепшыя структуры ў сваёй краіне. Цяпер у Польшчы працуе схема, што, калі беларусу патрэбна стрыжка, ён ідзе да іншага беларуса, а калі яму трэба адрамантаваць машыну, ён ідзе ў гараж, дзе беларус працуе, на прыём у лекара ці касметолага - да беларуса. Гэта выдатна, але ёсць і іншы бок медаля. З-за гэтага, магчыма, не ўсе заўважаюць, што вакол ёсць палякі, пераважная большасць з якіх прыязныя да беларусаў. І я стараюся і заклікаю ўсіх наладжваць такія сувязі з палякамі. Варта памятаць, што палякі прыязныя.
Размаўляў Юры Ліхтаровіч