Фільтрацыйны лагер у беларускім горадзе Нароўля, каля 40 кіламетраў ад мяжы з Украінай, раней узгадаваўся ў сувязі з паказаннямі былых украінскіх палонных і іх родных аб жорсткіх допытах і катаваннях. Лагер выкарыстоўваўся для ўтрымання як ваенных, так і грамадзянскіх, уключаючы непаўналетніх.
Праваабаронцы называюць яго адным з самых жорсткіх. Журналісты не так даўно вызначылі дакладнае месца размяшчэння лагера. Аказалася, што ён знаходзіцца на тэрыторыі беларускага дзяржаўнага прадпрыемства. Гэта ўдалося высветліць дзякуючы спадарожнікавым здымкам, паказанням палонных, дадзеным хакераў і расійскім відэа з палоннымі.
Гэта сумесная праца каманды следчых з праграмы «Схемы» праекта «Радыё Свабода» і Беларускага расследавальніцкага цэнтра, Беларускай рэдакцыі «Радыё Свабода». Мы паразмаўлялі з галоўным рэдактарам Беларускага расследавальніцкага цэнтра Станіславам Івашкевічам:
– Раней хадзілі чуткі пра лагер у Нароўлі, тут і там хто-небудзь згадваў, хто-небудзь штосьці ўспамінаў, што яго везлі ў Нароўлю.
Ніхто ніколі не мог гэта чымсьці давесці, і мы зрабілі дзве рэчы. Па-першае, мы лакалізавалі гэты лагер, па-другое, давялі, што некаторыя з тых, хто казаў, што яны там былі, сапраўды там былі. І мы зрабілі гэта шляхам таго, што адсочвалі некаторых ваеннапалонных, якія былі ў расійскай базе, бо яны вядуць базу ўкраінскіх палонных, знайшлі відэа канала НТВ, якое было, уласна, з Нароўлі.
Відэа не было падпісана, што гэта Нароўля, але яно было пра ўкраінскіх ваеннапалонных. Яно было пра тое, як іх прымаюць, затым аказваюць дапамогу, і мы ідэнтыфікавалі, што гэта ўжо Нароўля. Ну і потым тых ваеннапалонных, якія былі адзначаны, і якіх мы верыфікавалі праз расійскую базу, мы апыталі, паказалі ім фотаздымкі будынкаў, і самі будынкі мы ідэнтыфікавалі такім чынам, што паглядзелі на спадарожнікавых здымках 2022 года. Вызначылі, дзе найбольшая канцэнтрацыя расійскіх войскаў і ваеннай тэхнікі, і гэта апынуліся будынкі, як правіла, гаспадарчых прадпрыемстваў або прадпрыемства з дзяржаўным капіталам. Сабраўшы паказанні падазраваных, мы зразумелі, што яны адпавядаюць апісанню пакінутай калгаснай гаспадаркі. Паказалі на некаторых фотаздымках, якія былі апазнаныя ўкраінскім ваеннапалоннымі. Яны сказалі, што там былі. Усе яны выбралі адзін будынак, там характэрная было абрушэнне даху.
Такім чынам, мы першыя, хто давёў, што сапраўды яны ўтрымліваліся ў Нароўлі, і, па-другое, паказалі, дзе менавіта. Гэта дзяржаўнае прадпрыемства, Палескі Альянс, яно належыць даходам ВКС. Нас спачатку адправілі ў выканаўчы камітэт, у камітэце нумар кіраўніка не адказваў, а калі паднялі трубку, сказалі, што мы не туды патрапілі. Гэты, дарэчы, быў старшыня камітэту, яго голас. Службовец, звязаны з Аляксандрам Лукашэнкам, быў супрацоўнікам службы бяспекі Аляксандра Лукашэнкі.
Чаму гэтым лагеры ў Нароўлі лічыцца адным з самых жорсткіх, і чаму менавіта ён? Чаму трэба было гэта рабіць у Беларусі, блізка да ўкраінскай мяжы?
– Мы бачылі адзін выпадак, калі аднаго з палонных вызвалілі, таму што ён быў грамадзянскай асобай. Акрамя таго, вельмі важна, што туды адпраўлялі не толькі ваенных, але і грамадзянскіх асоб. Ну, і таксама непаўналетніх.
У нас няма доказу таго, што ў гэтым лагеры ўтрымлівалі непаўналетніх мэтанакіравана. Але аднаго 17-гадовага хлопца забралі разам са старшым братам. Забралі іх на падставе таго, што старшы брат служыў ва Узброеных сілах Украіны, праходзіў тэрміновую службу. Гэтага непаўналетняга хлопца вызвалілі, перадалі ўладам Беларусі, а яны перадалі яго Украіне.
Калі не атрымлівалася выбіць доказы таго, што палонны дыверсант, і яны яму верылі, то чалавека маглі вызваляць. У Беларусі для гэтага ёсць пэўныя магчымасці - проста перадаць яго ўладам Беларусі.
Мы ведаем толькі пра адзін выпадак вызвалення чалавека з лагера, калі яму паверылі, што ён не дыверсант, але ўсяго нам удалося знайсці пяць чалавек, якія там пабывалі. Гэта толькі невялікі прыклад. Самая простая магчымасць — гэта перадача беларускім уладам. Ну, найбольш простая. Проста перадача беларускім уладам.
А колькі такіх лагераў, пра колькі з іх вядома?
– Падазраём, што была цэлая сетка такіх лагераў, але на акупаваных тэрыторыях Украіны. Магла быць, на мой асабісты погляд. Мы ведаем дакладна пра адзін такі лагер.
Як вы думаеце, беларускія ўлады, акрамя тых выпадкаў, якія вы згадвалі, яшчэ як-небудзь супрацоўнічалі з расіянамі? Магчыма, дапамагалі ў чымсьці, магчыма, забяспечвалі лагер?
– Я падкрэслю, што гэты лагер існаваў з пачатку вайны да траўня 2022-га года. Калі расійскія войскі знаходзіліся там, вялі наступленне адтуль на Кіеў, пасля таго, як іх ад Кіева адбілі, і яны адступілі назад у Беларусь, а пазней у асноўнай сваёй масе назад у Расію.
Разам з гэтым адступленнем яны згарнулі гэты лагер. Я так разумею, што ён быў сітуатыўным, там размяшчаліся расійскія войскі, і пакуль яны там стаялі, акупавалі паўночную Украіну, лагер існаваў. Допытамі, здабычай звестак у ўкраінцаў, пасля іх затрымання займаліся расійскія вайскоўцы. Пра гэта сведчаць украінскія ваеннапалонныя, беларусаў там не было. Беларусы сапраўды займаліся абслугоўваннем інфраструктуры. Там быў не толькі лагер, але і іншыя расійскія вайсковыя аб'екты, якія былі там першыя месяцы акупацыі Украіны.
Мы паразмаўлялі са Станіславам Івашкевічам, галоўным рэдактарам Беларускага расследавальніцкага цэнтра, пра расійскі фільтрацыйны лагер у Беларусі, у горадзе Нароўля, праз які праходзілі ўкраінскія ваеннапалонныя ў першыя месяцы вайны.
pr/эж