Statystyki dla Polski są alarmujące: na jednego mieszkańca naszego kraju przypada niemal trzykrotnie mniej wody niż wynosi średnia dla Unii Europejskiej, a w okresach suszy ta proporcja drastycznie spada, osiągając wartości nawet czterokrotnie niższe. Problem ten dawno przestał być wyłączną domeną rolnictwa. Pora spojrzeć na wodę przez pryzmat bezpieczeństwa państwa, energetyki i obronności.
Od suszy rolniczej do kryzysu hydrogeologicznego
Rosnąca częstotliwość i intensywność susz sprawiają, że Polska wchodzi w niebezpieczną fazę suszy hydrogeologicznej. Oznacza to, że poziom wód podziemnych spada poniżej bezpiecznej granicy ich naturalnego odnawiania. Zjawisko to niesie ze sobą bezpośrednie zagrożenie dla funkcjonowania przemysłu, ciągłości procesów produkcyjnych oraz ogólnej atrakcyjności inwestycyjnej całych regionów.
Woda nie może być dłużej traktowana jedynie jako pasywny element środowiska naturalnego. W dobie zmian klimatycznych i skrajnych zjawisk pogodowych musi stać się fundamentem polityki publicznej. O potrzebie radykalnej zmiany myślenia mówi Karolina Pawlik, starsza analityczka z Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego: „W dobie kryzysu klimatycznego i nawracających zjawisk ekstremalnych woda nie może być traktowana jako element środowiska, ale jako zasób strategiczny bezpieczeństwa państwa.”
Najnowszy raport Fundacji Pułaskiego poświęcony jest właśnie odporności różnych gałęzi gospodarki na niedobory wody. O ile kluczowa rola wody w rolnictwie – zapewniającym bezpieczeństwo żywnościowe – jest powszechnie zrozumiała, o tyle jej krytyczne znaczenie dla przemysłu, energetyki czy dynamicznie rozwijającego się sektora nowych technologii wciąż pozostaje w cieniu debaty publicznej.
Energetyka, centra danych i sztuczna inteligencja na „wodnym głodzie”
Mało kto zdaje sobie sprawę, że to sektor energetyczny odpowiada za około 60% całkowitego zużycia wody w polskiej gospodarce. Wydobycie paliw, przetwórstwo, a przede wszystkim chłodzenie elektrowni konwencjonalnych wymagają gigantycznych nakładów tego surowca.
Niski poziom rzek i wysoka temperatura wody w okresie letnich upałów stanowią realne ryzyko konieczności ograniczenia produkcji energii elektrycznej. Problem ten dotyka już dziś kluczowych obiektów w kraju, takich jak elektrownie w Połańcu, Kozienicach czy stołeczne Siekierki, zaopatrujące w energię i ciepło dużą część Warszawy.
Jak zauważa Maciej Bukowski, dyrektor Programu Energetyka i Odporność Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego: „Patrzymy na zarządzanie gospodarką wodną w Polsce przez pryzmat soczewki, przez którą dotychczas to bezpieczeństwo nie było szczególnie analizowane, a mianowicie patrzymy na wodę jako strategiczny zasób, bez którego szeroko rozumiane bezpieczeństwo Polski – tak w obszarze energetyki, produkcji żywności, obronności, jak i rozwoju gospodarczego – po prostu nie może mieć miejsca.”
Wyzwania te będą jedynie przybierać na sile w kontekście planowanych w Polsce transformacji i wielkich inwestycji infrastrukturalnych: druga lokalizacja elektrowni jądrowej – obiekty jądrowe wymagają stabilnego i ogromnego dostępu do chłodzenia; rozwój infrastruktury AI i centów danych (Data Centers) – nowoczesne serwerownie do chłodzenia procesorów przetwarzających duże zaawansowane modele wymagają masowych ilości wody.
W oficjalnych deklaracjach polityków, którzy hucznie ogłaszają kolejne projekty z zakresu cyfryzacji czy energetyki, próżno szukać rozwiązań wskazujących, skąd państwo pozyska wodę niezbędną do ich zasilania i jak zbalansuje te potrzeby względem reszty gospodarki.
Skrajności pogodowe i Zielona Tarcza Wschód
Problem polskich zasobów wodnych nie sprowadza się wyłącznie do przewlekłego braku opadów. Cechą charakterystyczną współczesnego klimatu jest skrajna niestabilność – w tym samym sezonie letnim możemy mieć do czynienia z chroniczną suszą w jednym regionie oraz gwałtownymi, niszczycielskimi ulewami i powodziami kilkaset kilometrów dalej. Szacuje się, że na terenach zagrożonych powodzią mieszka w Polsce blisko 4 miliony ludzi (co dziesiąty obywatel), a skutki powodzi z 2024 roku przyniosły aż 13 miliardów złotych strat.
Co ciekawe, woda i zasoby naturalne zyskują dziś w Polsce całkowicie nowy wymiar – wymiar obronny.
Rozwiązania oparte na naturze (ang. Nature-based Solutions), takie jak: odtwarzanie mokradeł i torfowisk, renaturyzacja rzek, celowe zasilanie terenu wzdłuż wschodniej granicy państwa, tworzą naturalne, niezwykle trudne do przebycia bariery terenowe dla ciężkiego sprzętu wojskowego i czołgów. Walory te zostały dostrzeżone przez władze i włączone do kompleksowego planu obrony i odstraszania „Tarcza Wschód”, w którym ekosystemy stają się bezpośrednim elementem zwiększającym odporność wojskową kraju.
Wyzwania systemowe i rekomendacje: Od reaktywności do strategii
Obecny system zarządzania gospodarką wodną w Polsce cierpi na brak horyzontalnej koordynacji. Polskie prawo nie oferuje wystarczających zachęt do oszczędzania wody, a gromadzone dane są rozproszone pomiędzy różnymi instytucjami i często ze sobą niezgodne. Dokumenty strategiczne i planistyczne powstają w oderwaniu od realnych zasobów wodnych.
Unia Europejska odchodzi od modelu reagowania na kryzysy wodne post factum na rzecz budowania trwałej odporności (water resilience). Aby Polska mogła sprostać tym wyzwaniom, eksperci Fundacji Pułaskiego formułują kluczowe postulaty:
- Holistyczne i kompleksowe traktowanie wód – odejście od działań doraźnych i reaktywnych na rzecz długofalowego planowania gospodarczego uwzględniającego bilans wodny;
- Integracja dokumentów strategicznych – powiązanie planów rozwoju energetyki, cyfryzacji i rolnictwa z rzeczywistymi zasobami środowiskowymi;
- Stworzenie Narodowej Strategii Odporności Wodnej – opracowanie spójnego dokumentu na wzór powstających ram europejskich, łączącego finanse, planowanie przestrzenne i ochronę środowiska;
- Przekucie danych w decyzje – stworzenie jednolitego systemu zbierania i analizy danych o środowisku, które będą wiążące przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych.
Bez spójnej, nowatorskiej strategii wodnej zagrożone będą nie tylko walory przyrodnicze Polski, ale przede wszystkim trwałe fundamenty bezpieczeństwa gospodarczego, energetycznego i militarnego naszego kraju.
Źródło: Fundacja Pułaskiego/PRdZ/ho