Najważniejszy ośrodek badań nad Wschodem
Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego to największa i najważniejsza instytucja akademicka w Europie specjalizująca się w problematyce wschodniej. SEW zajmuje się badaniem przestrzeni postradzieckiej, Europy Środkowo-Wschodniej oraz Kaukazu i Azji Centralnej. Powstało na początku lat 90. jako odpowiedź na gwałtowne zmiany geopolityczne po rozpadzie ZSRR, łącząc działalność naukową, dydaktyczną i stypendialną. Jedną z kluczowych postaci związanych z jego powstaniem i wieloletnim funkcjonowaniem jest Jan Malicki – historyk, działacz opozycji w PRL i od początku dyrektor Studium, które współtworzył i konsekwentnie rozwijał jako instytucję o międzynarodowym znaczeniu.
Studium Europy Wschodniej dawno już wyrosło ze swojej nazwy. Dzisiaj zajmujemy się całym tak zwanym obozem krajów komunistycznych – Bałkanami, Europą Środkową, Rosją, Azją Środkową i Kaukazem. To daleko więcej, niż ujmuje geograficzne pojęcie Europy Wschodniej - mówi o SEW jego współzałożyciel.
Korzenie w polskiej tradycji sowietologicznej
Korzenie intelektualne SEW sięgają polskiej tradycji sowietologicznej i badań nad Wschodem rozwijanych jeszcze w okresie międzywojennym. Istotną rolę odegrały tu m.in. Instytut Wschodni w Warszawie oraz Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie, które łączyły analizy polityczne, historyczne i narodowościowe dotyczące ZSRR i jego peryferii. Z tych tradycji wyrasta podejście charakterystyczne dla SEW: interdyscyplinarne, nastawione na analizę procesów imperialnych, problemów narodowościowych oraz dynamiki politycznej obszaru postsowieckiego.
Nauka, edukacja i wsparcie dla regionu
Działalność Studium Europy Wschodniej obejmuje szerokie spektrum aktywności naukowej i edukacyjnej. Instytucja prowadzi studia podyplomowe i programy akademickie związane z problematyką Europy Wschodniej, a także organizuje liczne kursy, seminaria i wykłady otwarte. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedsięwzięć jest Wschodnia Szkoła Letnia, gromadząca uczestników z krajów regionu i Europy Zachodniej. SEW prowadzi również rozbudowaną działalność stypendialną, w tym program im. Konstantego Kalinowskiego, wspierający studentów z Białorusi, a także programy skierowane do badaczy i studentów z Ukrainy, Kaukazu i Azji Centralnej. Ważnym elementem aktywności instytucji jest także działalność wydawnicza i analityczna, wzmacniająca międzynarodową współpracę akademicką oraz wymianę intelektualną dotyczącą regionu.
Jak mówi Jan Malicki - działalność SEW wciąż jest potrzebna, a przed jego pracownikami wciąż pojawiają się nowe wyzwania: Nigdy bym nie przypuszczał, że po 36 latach znowu będą się działy tuż obok nas tak tragiczne rzeczy jak wojna na Ukrainie i że znowu Studium będzie wykonywać ekspertyzy, odpowiadać na pytania i pomagać rozumieć to, co dzieje się na Wschodzie.
Jan Malicki – współtwórca Studium Europy Wschodniej
Jan Malicki jest historykiem i jednym z głównych twórców współczesnej formuły Studium Europy Wschodniej, którym kieruje nieprzerwanie od jego powstania w 1990 roku. W latach 80. był zaangażowany w działalność opozycyjną i niezależny obieg wydawniczy, współtworząc środowisko „Obozu”, skupione na analizie problematyki narodów ZSRR i Europy Środkowo-Wschodniej. Po 1989 roku współorganizował struktury SEW w ramach Uniwersytetu Warszawskiego, nadając im stabilną formę instytucjonalną i międzynarodowy charakter.
Z Janem Malickim, dyrektorem Studium Europy Wschodniej UW, rozmawiał Przemysław Pawełek.