Wydarzenia, do których doszło w Krakowie, ponownie wywołały pytania o stan bezpieczeństwa wewnętrznego w Polsce. Czy należy traktować je przede wszystkim jako ekstremalny, jednostkowy przypadek przemocy, czy raczej jako sygnał, że zmienia się charakter zagrożeń, z którymi mierzy się państwo? Zdaniem płk. Grzegorza Małeckiego odpowiedź obejmuje oba aspekty. Konieczna jest zarówno szczegółowa analiza konkretnego sprawcy i okoliczności zdarzenia, jak i spojrzenie na szersze tendencje dotyczące współczesnego terroryzmu.
– Mamy do czynienia zarówno z przypadkiem indywidualnym i trzeba skupić uwagę na całym kontekście tej sytuacji, na osobie sprawcy, jak również to wydarzenie może nam wskazywać, że mamy do czynienia ze spełnieniem pewnych prognoz, o jakich już od kilku lat mówi się w środowisku ekspertów do spraw bezpieczeństwa – mówi były szef Agencji Wywiadu.
Jak przypomina, już ponad dekadę temu płk Marek Świerczek z Centralnego Ośrodka Szkolenia ABW przygotował analizę zatytułowaną „Piąta fala terroryzmu”. Wskazywał w niej na możliwość pojawienia się kolejnego etapu rozwoju terroryzmu, którego charakterystyczną cechą miały być działania pojedynczych osób.
Chodzi o tzw. terroryzm indywidualny, określany również mianem terroryzmu samotnych wilków. W przeciwieństwie do wcześniejszych form działalności terrorystycznej nie musi on wiązać się z funkcjonowaniem zorganizowanej grupy, bezpośrednim werbunkiem czy przygotowywaniem zamachowca przez konkretną organizację. Sprawca może samodzielnie przechodzić proces radykalizacji, korzystając z ogólnodostępnych materiałów propagandowych, informacji i treści publikowanych w internecie.
– To nie jest tak, że to jest grupa osób, która pracuje nad kimś, tylko ktoś, kto się sam, w oparciu o wiedzę, o informację, o propagandę, która jest ogólnie dostępna w internecie, po prostu podlega procesowi autoradykalizacji – wyjaśnia Małecki.
Aby zrozumieć skalę tej zmiany, warto przypomnieć wcześniejsze fale terroryzmu. Pierwsza, sięgająca XIX wieku, wiązała się między innymi z działalnością ekstremistycznych i rewolucyjnych środowisk, szczególnie w Rosji, oraz zamachami na europejskich monarchów. Kolejna fala, widoczna w latach 20. XX wieku, była związana z ideologiami dominującymi w tamtym okresie, w tym nazizmem i komunizmem. W latach 60. rozwijał się terroryzm motywowany ideologiami skrajnie lewicowymi. Z kolei lata 90. i początek XXI wieku przyniosły wzrost zagrożeń związanych z fundamentalizmem religijnym, przede wszystkim terroryzmem islamskim. Obecnie coraz większe znaczenie mają działania tzw. samotnych aktorów.
Zdaniem Małeckiego istotą tego zjawiska jest fakt, że radykalizacja nie musi być wynikiem działalności konkretnej organizacji czy bezpośredniego oddziaływania osób trzecich. Często jej źródła są znacznie bardziej złożone. Znaczenie mogą mieć sytuacja rodzinna, zawodowa i społeczna, poczucie wyobcowania, problemy z tożsamością czy trudności w odnalezieniu się w otaczającej rzeczywistości. Ekspert zwraca również uwagę na możliwe zaburzenia osobowościowe i problemy psychiczne, które w niektórych przypadkach mogą współwystępować z procesem radykalizacji.
Internet dostarcza takim osobom ideologicznych uzasadnień dla ich frustracji, a niekiedy także propagandy, która może wzmacniać ich przekonania i skłaniać do przemocy. Motywacją sprawcy nie zawsze musi być realizacja konkretnego celu politycznego czy ideologicznego. Niekiedy chodzi o zwrócenie uwagi na siebie, własne problemy lub sprawę, z którą dana osoba się utożsamia.
– Takim osobom chodzi o to, żeby zwrócić uwagę na siebie – podkreśla były szef Agencji Wywiadu.
Jak wyjaśnia, sprawcy mogą dopuszczać możliwość własnej śmierci podczas ataku, traktując swoje działanie jako formę poświęcenia dla idei, z którą się utożsamiają. Częściowo może to być również próba dokonania zemsty na świecie, w którym nie potrafią się odnaleźć. Małecki wiąże to z szerszymi przemianami społecznymi, przyspieszeniem zmian cywilizacyjnych, globalizacją i trudnościami części osób z zaakceptowaniem otaczającej rzeczywistości.
W rozmowie pojawił się również wątek wpływu sytuacji geopolitycznej i wojny za wschodnią granicą Polski na poziom bezpieczeństwa wewnętrznego. Czy narastające napięcie, niepokój społeczny i obawy związane z konfliktem mogą stać się czynnikami sprzyjającymi radykalizacji?
Małecki zaznacza, że w odniesieniu do konkretnego wydarzenia w Krakowie nie ma podstaw, by wskazywać na bezpośredni związek z wojną w Ukrainie. Jednocześnie nie wyklucza, że pogarszająca się atmosfera społeczna może wpływać na zachowania niektórych osób.
– Narastający poziom niepokoju, lęków i jakiegoś takiego braku akceptacji rzeczywistości, z jaką mamy do czynienia, może być jednym z czynników, które tego rodzaju zachowania mogą wyzwalać albo wzmagać – ocenia ekspert.
Osobnym zagadnieniem pozostają zagrożenia, które mogą pojawić się po zakończeniu wojny. Komendant Główny Policji Marek Boroń zwracał uwagę na konieczność przygotowania państwa na możliwy wzrost przestępczości, w tym potencjalne problemy związane z powrotem osób posiadających doświadczenie bojowe.
Zdaniem Małeckiego nie jest to nowa ani zaskakująca prognoza dla środowiska zajmującego się bezpieczeństwem. Doświadczenia historyczne pokazują, że wojny mogą pozostawiać długotrwałe konsekwencje społeczne. Wśród potencjalnych zagrożeń wymienia się większą dostępność broni, obecność osób z doświadczeniem bojowym oraz trudności części z nich z ponownym odnalezieniem się w warunkach pokojowych.
– Wszystkie wojny owocują tego rodzaju trendami, zachowaniami wśród ludzi, których te wojny dotknęły – podkreśla.
Dlatego państwo powinno działać z wyprzedzeniem, a nie dopiero wtedy, gdy konkretne problemy staną się widoczne.
– To nie jest tak, że można sobie pozwolić na zajmowanie się problemami dopiero, jak one się pojawią. Musimy, analizując trendy zagrożenia, w odpowiedni sposób wskazywać działania wyprzedzające, które pozwolą nam być o krok przynajmniej przed tymi zdarzeniami, które prognozujemy – mówi były szef Agencji Wywiadu.
Małecki podkreśla, że Polska musi brać pod uwagę zarówno bezpieczeństwo własnych obywateli, jak i wszystkich mieszkańców kraju, niezależnie od posiadanego obywatelstwa. Podobne zagrożenia mogą dotyczyć również innych państw europejskich. Wymaga to współpracy i wieloaspektowego podejścia do ochrony porządku publicznego.
Istotnym elementem rozmowy była także rola społeczeństwa w zapobieganiu przemocy. Ekspert zwraca uwagę, że radykalizacja może dotyczyć osób, które na pierwszy rzut oka funkcjonują w zwyczajnym otoczeniu: w szkole, rodzinie czy miejscu pracy. Dlatego tak ważne jest dostrzeganie niepokojących zmian w zachowaniu osób z najbliższego otoczenia. Jeżeli pojawiają się sygnały wskazujące na poważne problemy, powinny one zainteresować odpowiednie instytucje, w tym pomoc społeczną, system ochrony zdrowia i, w uzasadnionych przypadkach, policję.
– Społeczeństwo musi przede wszystkim być uwrażliwione na zjawiska radykalizacji w jego bezpośrednim otoczeniu każdego z nas – zaznacza Małecki.
Nie chodzi jednak o pochopne przypisywanie komukolwiek niebezpiecznych intencji. Kluczowe jest rozpoznawanie konkretnych sygnałów ostrzegawczych i kierowanie ich do właściwych instytucji, które mogą ocenić sytuację i podjąć odpowiednie działania. Ekspert zwraca uwagę, że podobne mechanizmy mają znaczenie również w kontekście przemocy występującej w szkołach. Wczesne reagowanie na niepokojące zachowania może mieć istotne znaczenie dla zapobiegania eskalacji problemów.
Były szef Agencji Wywiadu wskazuje również na znaczenie obywatelskiej czujności w przestrzeni publicznej. Nie chodzi o ocenianie ludzi na podstawie wyglądu, pochodzenia czy języka, którym się posługują. Szczególnie w dużych, wielokulturowych miastach takie kryteria byłyby nie tylko nieskuteczne, ale również krzywdzące. Uwagę powinny natomiast zwracać konkretne zachowania i okoliczności.
Przykładem może być nietypowe wyposażenie, które w połączeniu z innymi sygnałami wskazuje na potencjalne zagrożenie. Ekspert przywołuje sytuację, w której znaczenie miało nie samo ubranie przypominające mundur, ale również dodatkowe elementy wyposażenia. Niepokój powinny wzbudzać także działania polegające na nietypowym zainteresowaniu obiektami użyteczności publicznej, infrastrukturą krytyczną czy miejscami, które zwykle nie przyciągają uwagi przypadkowych przechodniów.
Małecki zwraca uwagę na sytuacje, w których ktoś bez wyraźnego powodu fotografuje określone obiekty, obserwuje ich funkcjonowanie lub interesuje się elementami infrastruktury, które zazwyczaj nie wzbudzają zainteresowania osób postronnych. Ważne jest jednak, by odróżniać rzeczywiste sygnały zagrożenia od zwyczajnych zachowań. Sam wygląd, obcy język czy obecność w nietypowym miejscu nie stanowią podstawy do uznania kogoś za niebezpiecznego.
W przypadku bezpośredniego zagrożenia najważniejsze pozostaje bezpieczeństwo własne. Małecki przypomina o podstawowych zasadach postępowania w sytuacji niebezpiecznej.
– Na pewno uciekać, na pewno nie wchodzić w konfrontację, zawiadamiać, ukrywać się, dbać przede wszystkim o swoje bezpieczeństwo – mówi ekspert.
Podkreśla przy tym, że nawet najlepiej przygotowane służby nie są w stanie zapewnić stałej obecności funkcjonariuszy w każdym miejscu publicznym. Dlatego współpraca obywateli z instytucjami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo ma coraz większe znaczenie.
– Państwo, korzystając oczywiście ze swoich sił bezpieczeństwa, bez pomocy obywateli nie jest w stanie zapewnić bezpieczeństwa, dlatego że nie możemy na każdym rogu postawić policjanta, bo ich tylu nie ma – zauważa były szef Agencji Wywiadu.
Współczesne zagrożenia są często trudniejsze do przewidzenia niż działania zorganizowanych grup. Samotny sprawca może nie pozostawiać oczywistych śladów kontaktów z organizacją terrorystyczną, a proces jego radykalizacji może przebiegać poza zainteresowaniem służb. To sprawia, że konieczne jest łączenie działań operacyjnych, profilaktyki społecznej, wsparcia psychologicznego i psychiatrycznego oraz odpowiedniego reagowania na sygnały ostrzegawcze.
Wydarzenia w Krakowie powinny więc skłaniać nie tylko do analizy konkretnego ataku, ale również do szerszej refleksji nad tym, jak zmienia się charakter zagrożeń bezpieczeństwa w Polsce. Z rozmowy z płk. Grzegorzem Małeckim wynika, że kluczowe znaczenie będzie miała zdolność państwa do przewidywania niebezpiecznych zjawisk i reagowania, zanim dojdzie do tragedii. Równie ważna pozostaje odpowiedzialność obywateli za to, co dzieje się w ich najbliższym otoczeniu. Czujność jest potrzebna, ale nie może przerodzić się w panikę, uprzedzenia i nieuzasadnione podejrzenia.
Tekst powstał na podstawie rozmowy z Grzegorzem Małeckim, byłym szefem Agencji Wywiadu. Przedstawione w nim oceny, interpretacje i opinie są stanowiskiem rozmówcy i nie muszą odzwierciedlać poglądów ani stanowiska redakcji.
PRdZ/pż