Polska zniknęła z mapy Europy pod koniec XVIII wieku, ale nie zniknęła z wyobraźni kolejnych pokoleń. Rozbiory oznaczały utratę własnej państwowości, lecz nie zakończyły starań o jej odbudowę. Przez cały XIX wiek powracało marzenie o niepodległości, choć zmieniały się zarówno sposoby walki o nią, jak i wyobrażenia dotyczące przyszłego państwa. W chwili utraty niepodległości Polska była jeszcze monarchią, funkcjonującą w zupełnie innym porządku politycznym i społecznym niż ten, który ukształtował się w Europie na początku XX wieku. Przez ponad sto lat zmieniło się niemal wszystko: struktura społeczeństwa, sposób myślenia o narodzie, znaczenie polityki społecznej i oczekiwania wobec nowoczesnego państwa.
Kolejne powstania narodowe były nie tylko próbami odzyskania wolności, lecz także świadectwem przemian zachodzących w polskim społeczeństwie. Jak zauważa Maciej Krawczyk, szczególnie interesujący proces dokonał się w zaborze rosyjskim. W połowie XIX wieku zaczęła się tam kształtować polska świadomość narodowa obejmująca coraz szersze warstwy społeczne. Nie była to już wyłącznie kwestia elit politycznych, ziemiaństwa czy inteligencji. Idea polskości stopniowo przenikała do kolejnych grup społecznych, choć przyczyny tego procesu nie są do końca jasne. Istotną rolę mogła odgrywać pamięć o kolejnych zrywach niepodległościowych, obecność sprawy polskiej w życiu publicznym oraz przekazywanie wiedzy historycznej i narodowej z pokolenia na pokolenie.
Widać to dobrze, kiedy porównamy powstanie listopadowe ze styczniowym. Pierwsze można określić jako tradycyjną wojnę polsko-rosyjską, prowadzoną przez regularne wojsko. Drugie miało już zupełnie inny charakter. Było brutalną wojną partyzancką, w której obok działań zbrojnych zaczęły funkcjonować rozbudowane struktury konspiracyjnego państwa. Rząd Narodowy nie był jedynie symboliczną reprezentacją powstańców. Przez około półtora roku wydawał dokumenty, pobierał podatki i organizował własną administrację. W praktyce powstał aparat państwowy działający w warunkach okupacji, podporządkowany idei odzyskania niepodległości.
Ignacy Jan Paderewski przemawia do Polonii amerykańskiej na wiecu w Nowym Jorku
Ważne było również to, że mimo rosyjskich prób pozyskania chłopów, między innymi poprzez ukaz uwłaszczeniowy, część ludności wiejskiej udzielała powstańcom wsparcia. Nie oznaczało to powszechnego udziału chłopów w powstaniu, ale pokazywało, że sprawa niepodległości zaczynała wykraczać poza tradycyjne środowiska patriotyczne. W tym sensie powstanie styczniowe było ważnym etapem kształtowania nowoczesnej polskiej świadomości narodowej.
Kolejne dziesięciolecia przyniosły dalsze przemiany. Na przełomie XIX i XX wieku walka o niepodległość coraz wyraźniej łączyła się z postulatami dotyczącymi przyszłego porządku społecznego. Szczególne znaczenie miała rewolucja 1905 roku, która objęła przede wszystkim zabór rosyjski. Był to już nowoczesny ruch społeczno-polityczny, w którym znaczącą rolę odegrali socjaliści. Wśród postulatów pojawiały się ośmiogodzinny dzień pracy, ochrona praw pracowniczych, zabezpieczenie emerytalne oraz prawa wyborcze kobiet. Nie chodziło zatem wyłącznie o odbudowę państwa w granicach sprzed rozbiorów. Coraz częściej myślano o Polsce jako o nowoczesnej demokracji, która powinna odpowiadać na potrzeby całego społeczeństwa.
Co istotne, wiele tych postulatów łączyło różne środowiska niepodległościowe, mimo że ich przedstawiciele różnili się w kwestiach politycznych i ideologicznych. Zarówno obóz narodowy związany z Romanem Dmowskim, socjaliści skupieni wokół Józefa Piłsudskiego, jak i działający na emigracji Ignacy Jan Paderewski opowiadali się za nowoczesnym państwem demokratycznym. Różnice dotyczyły przede wszystkim sposobu osiągnięcia niepodległości, przyszłych granic, stosunku do sąsiadów, państw zachodnich oraz mniejszości narodowych. Sam kierunek ustrojowy nie był jednak najważniejszym przedmiotem sporu. Wszyscy rozumieli, że pierwszym i podstawowym zadaniem jest odzyskanie własnego państwa.
Szansa na realizację tego celu pojawiła się wraz z wybuchem I wojny światowej. Konflikt między mocarstwami zaborczymi sprawił, że sprawa polska ponownie stała się przedmiotem międzynarodowej polityki. Polacy starali się wykorzystać sytuację, prowadząc działania dyplomatyczne i wojskowe po różnych stronach konfliktu. Istotną rolę odegrał Ignacy Jan Paderewski, który zabiegał o poparcie dla polskich aspiracji w Stanach Zjednoczonych. Dzięki jego staraniom kwestia odbudowy Polski znalazła się w programie pokojowym prezydenta Woodrowa Wilsona. Trzynasty punkt tego programu przewidywał utworzenie niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza, obejmującego ziemie zamieszkane przez ludność polską.
Warto jednak pamiętać, że odzyskiwanie niepodległości nie było jednym wydarzeniem, które można zamknąć w konkretnej dacie. Jesienią 1918 roku na ziemiach polskich panował ogromny chaos. Rozpadały się dotychczasowe struktury władzy, powstawały lokalne ośrodki administracyjne, a poszczególne środowiska polityczne podejmowały działania na własną rękę. Polska Rada Regencyjna, która przez dwa lata funkcjonowała pod niemieckim nadzorem, ogłosiła przejęcie władzy. Wobec narastającego napięcia społecznego i politycznego zwróciła się następnie do Józefa Piłsudskiego.
Jednocześnie na wschodzie dochodziło do walk polsko-ukraińskich. 1 listopada 1918 roku Ukraińcy przejęli władzę we Lwowie, co doprowadziło do zbrojnego oporu polskiej ludności miasta. W innych częściach kraju również powstawały lokalne struktury władzy. Przykładem była Rzeczpospolita Zakopiańska, a w Wielkopolsce pod koniec grudnia wybuchło powstanie, które doprowadziło do przyłączenia tego regionu do odradzającego się państwa. Na Śląsku z kolei trwała walka o przynależność spornych terenów, obejmująca zarówno działania dyplomatyczne, plebiscyty, jak i powstania.
Mimo tak skomplikowanej sytuacji listopad 1918 roku przyniósł moment niezwykłej jedności politycznej. Kiedy Józef Piłsudski przybył do Warszawy, rząd Ignacego Daszyńskiego złożył na jego ręce rezygnację. Różne środowiska polityczne, które jeszcze niedawno prowadziły odrębne działania i zabiegały o poparcie różnych państw, zaakceptowały wspólny ośrodek władzy. Jak podkreśla Maciej Krawczyk, był to wyjątkowy moment w historii polskiej jedności narodowej. Nie trwał jednak długo. Już w kolejnych miesiącach i latach powróciły ostre konflikty polityczne, a różnice między obozem Piłsudskiego, Dmowskiego i ich sojusznikami zaczęły ponownie wpływać na losy państwa.
Jednym z najważniejszych problemów była kwestia granic. W tym miejscu ujawniały się dwie odmienne wizje przyszłej Polski. Roman Dmowski opowiadał się za koncepcją inkorporacyjną, nazywaną również narodową. Jej podstawą było włączenie do Polski przede wszystkim tych ziem, na których przeważała ludność polska. Taki sposób myślenia był zbieżny z założeniami przedstawionymi przez Woodrowa Wilsona. Państwo miało być możliwie spójne narodowościowo, a jego granice powinny odpowiadać przede wszystkim rozmieszczeniu polskiej ludności.
Józef Piłsudski proponował natomiast koncepcję federacyjną. Nawiązywała ona do tradycji dawnej Rzeczypospolitej i zakładała stworzenie systemu niezależnych państw narodowych, współpracujących z Polską. Chodziło przede wszystkim o Ukrainę, Litwę i Białoruś. Kraje te miały zachować własną podmiotowość, a jednocześnie pozostawać w bliskich relacjach z Warszawą. Taki układ miał stanowić przeciwwagę dla Rosji i zabezpieczać wschodnią część Europy przed jej ekspansją.
Wizja Piłsudskiego była ambitna, ponieważ zakładała nie tylko odbudowę polskiej państwowości, ale również stworzenie nowego porządku politycznego w Europie Wschodniej. Jej realizacja wymagała jednak istnienia silnych ruchów narodowych i struktur państwowych w krajach, które miały wejść w skład federacji. Tymczasem sytuacja na Ukrainie, Litwie i Białorusi była bardzo różna. Szczególnie trudne okazało się stworzenie samodzielnego aparatu państwowego na Białorusi, gdzie nie istniał wówczas wystarczająco silny potencjał społeczny i polityczny, który mógłby zagwarantować trwałość takiego projektu.
Autor: Adam Ziemienowicz i Maciej Zieliński
Koncepcja federacyjna napotykała również opór ze strony innych narodów, które niekoniecznie chciały podporządkowywać swoją politykę Warszawie. Nie można było zakładać, że sama przewaga militarna Polski wystarczy do stworzenia trwałego związku politycznego. Budowanie państwowości wymagało bowiem czegoś więcej niż obecności wojska. Potrzebne były własne elity, instytucje, społeczne poparcie i poczucie wspólnoty politycznej.
Wojna polsko-bolszewicka jeszcze bardziej skomplikowała sytuację. Walki na wschodzie, konflikty z sąsiadami i niepewność co do przyszłego układu sił sprawiały, że każda decyzja dotycząca granic miała ogromne znaczenie. Już od pierwszych dni listopada 1918 roku trwały starcia polsko-ukraińskie, a kolejne obszary stawały się przedmiotem sporów. Na Śląsku dochodziło do plebiscytów, którym towarzyszyła napięta atmosfera i wzajemne oskarżenia o nieuczciwość. W 1921 roku wybuchło trzecie powstanie śląskie. W tym samym czasie Polska musiała mierzyć się z konfliktem z Czechami o Śląsk Cieszyński.
Wojna z bolszewikami miała znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa kraju, lecz również dla przyszłego kształtu wschodniej granicy. Po klęsce militarnej w wojnie z Polską bolszewicy byli zainteresowani szybkim zawarciem pokoju. Ich sytuacja wewnętrzna pozostawała trudna, a pamięć o upadku carskiego imperium i chaosie rewolucji sprawiała, że obawiano się dalszej destabilizacji. Z tego względu strona radziecka była gotowa do daleko idących ustępstw terytorialnych.
Polska nie zdecydowała się jednak przyjąć wszystkich proponowanych ziem. Jak wyjaśnia Maciej Krawczyk, istotne znaczenie miała świadomość, że przejęcie rozległych obszarów zamieszkanych przez ludność o innej tożsamości narodowej, języku i religii mogłoby stać się poważnym problemem dla młodego państwa. Istniało ryzyko, że Polska nie zostałaby tam uznana za wyzwoliciela, lecz za kolejną władzę narzucającą swoją zwierzchność. Zbyt rozległe nabytki terytorialne mogłyby więc przynieść więcej trudności niż korzyści.
Ostatecznie traktat ryski z 1921 roku zakończył wojnę polsko-bolszewicką i ustalił wschodnią granicę państwa. Rozstrzygnięcie to oznaczało odejście od federacyjnej wizji Piłsudskiego i umocnienie koncepcji inkorporacyjnej. Nie była to jednak realizacja w pełni jednorodnego narodowo państwa. W granicach II Rzeczypospolitej znalazły się liczne społeczności ukraińskie, białoruskie, żydowskie i litewskie. Ich obecność stanowiła jedno z najważniejszych wyzwań politycznych i społecznych odrodzonego kraju.
Warto przy tym pamiętać, że wybór granic nie był wyłącznie abstrakcyjnym sporem między dwoma politykami. Dotyczył realnych ludzi, ich języka, kultury, religii i prawa do decydowania o własnej przyszłości. Projekty Dmowskiego i Piłsudskiego odpowiadały na odmienne wyobrażenia o bezpieczeństwie i pozycji Polski w regionie. Pierwszy zakładał budowę silnego państwa narodowego, drugi próbował stworzyć szerszy układ współpracy między narodami Europy Wschodniej. Oba podejścia miały swoje ograniczenia, a ostateczny kształt granic był wynikiem nie tylko politycznych koncepcji, ale również wojny, dyplomacji i możliwości działania poszczególnych państw.
Odzyskanie niepodległości nie oznaczało zatem zakończenia najważniejszych problemów. Jednym z największych wyzwań II Rzeczypospolitej okazało się scalenie ziem, które przez ponad sto lat rozwijały się w ramach trzech różnych państw zaborczych. Różnice dotyczyły niemal każdej dziedziny życia. W poszczególnych częściach kraju obowiązywały inne przepisy, funkcjonowały odmienne systemy administracyjne, sądownicze i gospodarcze. Inaczej wyglądała infrastruktura, organizacja szkolnictwa czy sposób funkcjonowania urzędów.
Problem ten był szczególnie widoczny w parlamencie. Zasiadali w nim politycy wychowani w różnych tradycjach prawnych i administracyjnych. Każdy z nich miał własne wyobrażenie o tym, jak powinno funkcjonować państwo, często oparte na doświadczeniach wyniesionych z konkretnego zaboru. To, co dla posłów z byłego zaboru pruskiego wydawało się naturalne, dla przedstawicieli innych regionów mogło być rozwiązaniem obcym. Podobnie było z doświadczeniami zaboru rosyjskiego i austriackiego.
Budowanie wspólnego państwa wymagało więc nie tylko wytyczenia granic, ale także stworzenia jednolitego systemu prawa, administracji i instytucji publicznych. Trzeba było połączyć różne tradycje, a jednocześnie uwzględnić potrzeby mieszkańców poszczególnych regionów. Proces ten trwał wiele lat i nie przebiegał bez konfliktów. Spory polityczne, napięcia narodowościowe i problemy gospodarcze sprawiały, że idea niepodległości musiała zostać przełożona na codzienne funkcjonowanie państwa.
Na zakończenie rozmowy Maciej Krawczyk przywołał zaskakujący cytat Karola Marksa z przemówienia wygłoszonego 22 stycznia 1867 roku. Niemiecki filozof i teoretyk socjalizmu przedstawiał w nim odbudowę Polski jako jeden z warunków bezpieczeństwa Europy. Mówił:
„Albo azjatyckie barbarzyństwo pod wodzą Moskali spadnie jej na głowę jak lawina, albo musi odbudować Polskę, odgradzając się tym samym od Azji dwudziestoma milionami bohaterów i zyskując wolne chwile do wykonania swojego społecznego przeobrażenia”.
Słowa te pokazują, że sprawa polska miała znaczenie wykraczające poza granice ziem dawnej Rzeczypospolitej. Odbudowa Polski była postrzegana również jako element europejskiego układu sił i zabezpieczenie przed rosyjskim imperializmem. W tym sensie polskie aspiracje niepodległościowe wpisywały się w szerszą debatę o przyszłości kontynentu.
Historia narodzin II Rzeczypospolitej to opowieść o wielkim marzeniu, które przez dziesięciolecia łączyło kolejne pokolenia, ale także o trudnych decyzjach podejmowanych w chwili, gdy marzenie zaczęło stawać się rzeczywistością. W listopadzie 1918 roku Polacy odzyskali możliwość samodzielnego decydowania o swoim losie. Nie oznaczało to jednak, że od razu wiedzieli, jak ma wyglądać ich państwo. Spory o granice, ustrój, relacje z sąsiadami i miejsce mniejszości narodowych były naturalną konsekwencją odzyskanej podmiotowości. Ostatecznie II Rzeczpospolita powstała z połączenia różnych tradycji politycznych, społecznych i regionalnych. Jej budowa była procesem trudnym, pełnym kompromisów i konfliktów, ale właśnie w tym procesie ujawniło się znaczenie niepodległości: nie jako końca historycznej drogi, lecz jako początku samodzielnego kształtowania własnej przyszłości.
pż