Polska edukacja w szwedzkim systemie
Gościem cyklu „Język bez granic – wolontariusze polskości” jest Kazimiera Jakacka-Mikulska, nauczycielka języka polskiego w Szwecji i działaczka Związku Nauczycieli Polskich w Szwecji. Jej doświadczenie pokazuje, jak wiele zaangażowania, kreatywności i współpracy wymaga podtrzymywanie języka ojczystego poza granicami Polski.
Szwedzki model nauczania języka polskiego różni się od tego, który znamy z wielu innych krajów. Nie funkcjonują tam typowe polskie szkoły sobotnie. Nauczanie języka ojczystego odbywa się w ramach lokalnego systemu edukacji, a odpowiedzialność za organizację zajęć spoczywa na gminach. Jeżeli w danej gminie znajdzie się odpowiednia liczba uczniów posługujących się językiem polskim, samorząd organizuje nauczanie i zatrudnia nauczyciela.
W Szwecji pracuje około stu nauczycieli języka polskiego, a z zajęć korzysta około czterech tysięcy uczniów. To dzieci i młodzież wychowujące się w rodzinach polskich lub polsko-szwedzkich, dla których język polski jest językiem domu, rodzinnych relacji i dziedzictwa.
Jak podkreśla Kazimiera Jakacka-Mikulska, poziom znajomości polszczyzny wśród uczniów jest bardzo zróżnicowany. Niektórzy posługują się nią niemal tak swobodnie jak ich rówieśnicy w Polsce, inni potrzebują wsparcia, by rozwijać umiejętności językowe i zachować kontakt z językiem rodziców.
Nauczycielka w ciągu tygodnia odwiedza aż jedenaście szkół. Każdy uczeń lub grupa uczniów ma zazwyczaj jedną godzinę języka polskiego tygodniowo. To niewiele, dlatego tak istotne stają się dodatkowe inicjatywy: spotkania, wycieczki, konkursy, projekty artystyczne i współpraca z organizacjami polonijnymi.
Instytut Rozwoju Języka Polskiego – ważny partner nauczycieli za granicą
W tym właśnie obszarze szczególnego znaczenia nabiera działalność Instytutu Rozwoju Języka Polskiego, który wspiera rozwój edukacji polonijnej i tworzenie nowoczesnych narzędzi do nauczania języka polskiego poza krajem.
Jednym z ważnych przedsięwzięć Instytutu są Ramy Programowe Polonijnej Edukacji Językowo-Kulturowej. To dokument, który porządkuje i rozwija podejście do nauczania języka polskiego za granicą, uwzględniając współczesne potrzeby dzieci i młodzieży wychowujących się w środowiskach wielojęzycznych i wielokulturowych.
Jak zauważa Kazimiera Jakacka-Mikulska, propozycja ta jest szczególnie cenna, ponieważ odchodzi od myślenia o edukacji polonijnej jako próbie odtworzenia małej Polski w sali lekcyjnej. Dzieci polonijne nie żyją przecież w oderwaniu od kraju, w którym dorastają. Są częścią szwedzkiego społeczeństwa, znają jego język i kulturę, interesują się współczesnym światem. Dobra edukacja powinna uwzględniać wszystkie te doświadczenia.
Nowoczesne nauczanie języka polskiego powinno zatem łączyć rozwijanie kompetencji językowych z poznawaniem kultury, historii i współczesnej Polski, a także z odkrywaniem związków między polskim i szwedzkim dziedzictwem.
Ramy programowe przygotowane przez Instytut Rozwoju Języka Polskiego otwierają nauczycielom możliwość korzystania z szerszej perspektywy metodycznej, dostosowywania treści do wieku, poziomu językowego i doświadczeń uczniów. Dają również punkt odniesienia osobom pracującym w bardzo różnych warunkach organizacyjnych i edukacyjnych.
Materiały, które odpowiadają na potrzeby Polonii
Istotnym elementem wsparcia Instytutu jest także rozwijanie i udostępnianie materiałów edukacyjnych, w tym zasobów dostępnych w formie elektronicznej i poprzez Zintegrowaną Platformę Edukacyjną.
Dla nauczycieli pracujących za granicą dostępność takich materiałów ma ogromne znaczenie. Mogą korzystać z gotowych propozycji, pobierać je, drukować i wybierać treści odpowiadające potrzebom konkretnych grup uczniów.
Kazimiera Jakacka-Mikulska pozytywnie ocenia tę ofertę. Zwraca jednak uwagę na potrzebę tworzenia również materiałów uwzględniających lokalną specyfikę poszczególnych krajów.
W przypadku Szwecji szczególnie potrzebne są treści pokazujące polsko-szwedzkie związki historyczne i kulturowe, a także takie, które pozwolą starszym uczniom rozwijać język na odpowiednim poziomie. Wyzwaniem bywa bowiem dobór literatury dla młodzieży, która zna polski, ale jej zasób słownictwa i doświadczenia językowe różnią się od tych, jakie mają rówieśnicy mieszkający w Polsce.
To ważny sygnał dla twórców materiałów edukacyjnych: polonijny uczeń potrzebuje nie tylko podręcznika do nauki języka, lecz także tekstów i tematów, w których odnajdzie własną rzeczywistość.
Polska i Szwecja – wspólna historia, wspólne dziedzictwo
Szczególnie interesującym elementem pracy nauczycieli w Szwecji jest odkrywanie polskich śladów w historii i kulturze tego kraju.
Ważnym punktem odniesienia jest Katarzyna Jagiellonka, polska królewna i królowa Szwecji, której dziedzictwo do dziś stanowi przedmiot zainteresowania badaczy. Nie można też pominąć Anny Wazówny, siostry Zygmunta III Wazy, urodzonej w szwedzkiej Eskilstunie, a związanej z Polską przez znaczną część swojego życia.
Właśnie wokół takich postaci i wspólnych wątków historycznych można budować projekty edukacyjne, które pokazują uczniom, że historia Polski i Szwecji nie jest opowieścią o dwóch odrębnych światach.
Kazimiera Jakacka-Mikulska wspomina również o planach współpracy między uczniami z Eskilstuny a polską szkołą noszącą imię Anny Wazówny w Gorczenicy. Tego rodzaju inicjatywy pozwalają młodym ludziom poznawać wspólne dziedzictwo nie tylko poprzez podręczniki, ale przede wszystkim przez bezpośredni kontakt i wymianę doświadczeń.
Nauczyciele potrzebują także spotkań i inspiracji
Wsparcie edukacji polonijnej to nie tylko materiały i dokumenty programowe. Równie ważne jest tworzenie przestrzeni do współpracy, wymiany doświadczeń i doskonalenia zawodowego nauczycieli.
Związek Nauczycieli Polskich w Szwecji organizuje coroczne konferencje, podczas których pedagodzy z różnych części kraju mogą spotkać się, porozmawiać o wyzwaniach swojej pracy i poznać nowe metody nauczania. Współpracują przy tym z polskimi i szwedzkimi instytucjami, uczelniami oraz przedstawicielami polskiej dyplomacji.
Dla nauczycieli, którzy często pracują w dużym rozproszeniu geograficznym i nie zawsze mają wykształcenie polonistyczne, takie spotkania są szczególnie cenne.
W rozmowie podkreślono również znaczenie nowoczesnych metod nauczania języka polskiego jako odziedziczonego i obcego. Doświadczenia zdobywane w tej dziedzinie pomagają lepiej odpowiadać na potrzeby uczniów dwujęzycznych, których sytuacja językowa jest inna niż dzieci uczących się polszczyzny w Polsce.
Dwujęzyczność to atut, a nie przeszkoda
Jednym z najważniejszych przesłań rozmowy z Kazimierą Jakacką-Mikulską jest przekonanie, że dziecko polonijne nie powinno wybierać między polską a szwedzką tożsamością.
Najszczęśliwszy uczeń to, jak mówi nauczycielka, ten, który swobodnie posługuje się obydwoma językami, akceptuje obie kultury i potrafi odnaleźć się w swojej dwujęzyczności i dwukulturowości.
Język polski jest dla młodych ludzi nie tylko narzędziem komunikacji z rodziną. To również dostęp do literatury, tradycji, historii, współczesnej kultury i możliwości edukacyjnych. Coraz częściej uczniowie urodzeni w Szwecji rozważają nawet studia w Polsce, dostrzegając wartość znajomości języka i związku z krajem swoich rodziców.
Nauczyciel pełni przy tym znacznie szerszą rolę niż tylko edukator. Bywa przewodnikiem, pośrednikiem między kulturami, a czasem także osobą wspierającą dzieci w trudnym procesie adaptacji po przeprowadzce z Polski do Szwecji.
Wolontariat polskości, który daje radość
Zapytana o to, co oznacza dla niej bycie wolontariuszką polskości, Kazimiera Jakacka-Mikulska przyznaje, że po wielu latach pracy trudno jej oddzielić działalność społeczną od codziennego życia. Organizowanie dodatkowych wydarzeń, konkursów czy projektów daje jej bowiem ogromną satysfakcję i poczucie sensu.
Jednym z przykładów takiej inicjatywy jest książka „Julian Tuwim po szwedzku. Wiersze dzieci dzieciom”. Powstała dzięki konkursowi, w którym uczniowie z różnych szkół tłumaczyli wiersze polskiego poety na język szwedzki i przygotowywali ilustracje.
Projekt miał szczególny wymiar: publikacja pozwoliła zaprezentować twórczość Tuwima szwedzkim czytelnikom, a jednocześnie pokazała dzieciom, że ich dwujęzyczność jest wartością i może prowadzić do tworzenia czegoś wyjątkowego. Książka trafiła do bibliotek miejskich w Szwecji, dzięki czemu mogły sięgnąć po nią także dzieci spoza polonijnego środowiska.
To właśnie takie działania pokazują, że promocja języka polskiego nie musi ograniczać się do szkolnej ławki. Może być twórcza, otwarta i obecna w przestrzeni publicznej.
Okładka książki "Julian Tuwim. Wiersze. Dzieci dzieciom"
Język bez granic – wspólna odpowiedzialność za przyszłość polszczyzny
Historia działalności nauczycieli polonijnych w Szwecji pokazuje, że troska o język polski wymaga współpracy wielu środowisk: nauczycieli, rodziców, organizacji polonijnych, szkół, uczelni i instytucji działających w Polsce.
Ważną rolę w tym systemie odgrywa Instytut Rozwoju Języka Polskiego, który poprzez rozwijanie ram programowych, udostępnianie materiałów i wspieranie nowoczesnych rozwiązań edukacyjnych pomaga nauczycielom lepiej odpowiadać na potrzeby kolejnych pokoleń Polonii.
Doświadczenia Kazimiery Jakackiej-Mikulskiej przypominają jednocześnie, że nawet najlepsze materiały i programy nie zastąpią zaangażowanego nauczyciela, który potrafi zainteresować ucznia, rozbudzić jego ciekawość i pokazać mu, że język polski jest częścią jego własnej historii.
Bo język ojczysty nie kończy się na granicy państwa. Żyje wszędzie tam, gdzie ktoś chce go przekazywać kolejnym pokoleniom.
Z Kazimierą Jakacką-Mikulską, nauczycielką języka polskiego w Szwecji i działaczką Związku Nauczycieli Polskich w Szwecji, rozmawiała Mariana Kril.
Rozmowy można również wysłuchać jako podcastu: https://www.polskieradio.pl/podcasty/jezyk-bez-granic-wolontariusze-polskosci/dwie-kultury-jeden-jezyk-serca-o-sile-polskiej-edukacji-w-szwedzkiej-rzeczywistosci
Projekt dofinansowany przez Instytut Rozwoju Języka Polskiego ze środków budżetu państwa.
Znaki Instytutu Rozwoju Języka Polskiego