Arystokrata z wiolonczelą
Nikolaus Harnoncourt pochodził z rodziny arystokratycznej; jego pełne nazwisko brzmiało Johann Nikolaus Graf de la Fontaine und d'Harnoncourt-Unverzagt. Po matce był potomkiem cesarzowej Marii Teresy. Urodził się 6 grudnia 1929 roku w Berlinie. Wykształcenie muzyczne zdobył w Wiedniu. Nie studiował jednak dyrygentury: jego głównym instrumentem była wiolonczela, grał także na violi da gamba. W latach 1952-1969 był wiolonczelistą orkiestry Wiener Symphoniker.
W poszukiwaniu brzmienia sprzed wieków
Myśli artysty od początku krążyły wokół wykonawstwa historycznego. Interesowało go odtworzenie brzmienia muzyki sprzed kilku stuleci. W 1953 roku założył własny zespół, Concentus Musicus Wien. Kierował nim jako dyrektor artystyczny aż do 2015 roku. Współzałożycielką zespołu była skrzypaczka Alice Hoffelner, która w tym samym roku została także jego żoną.
Bach: projekt życia
Na przełomie lat 60. i 70. Harnoncourt zarejestrował dwa wielkie dzieła Johanna Sebastiana Bacha - Mszę h-moll oraz Pasję według św. Mateusza. Były to jedne z pierwszych realizacji tych utworów w nurcie wykonawstwa historycznego.
W 1971 roku wspólnie z duńskim klawesynistą i dyrygentem Gustavem Leonhardtem rozpoczął monumentalny projekt fonograficzny: nagranie wszystkich zachowanych kantat sakralnych lipskiego kantora. Przedsięwzięcie ukończono w 1990 roku. Całość ukazała się również w formie obszernego wydawnictwa obejmującego 60 płyt kompaktowych.
Beethoven w nowym świetle
Ważne miejsce w dyskografii Harnoncourta zajmują także dzieła Ludwiga van Beethovena. Cykl symfonii tego kompozytora nagrał z Chamber Orchestra of Europe, zespołem grającym na instrumentach współczesnych. Z tą samą orkiestrą zrealizował również komplet koncertów fortepianowych Beethovena z pianistą Pierre-Laurentem Aimardem.
Pracując z takimi orkiestrami, dyrygent wprowadzał do interpretacji elementy wykonawstwa historycznego. Zmieniał proporcje między grupami instrumentów, inaczej kształtował dynamikę i ograniczał vibrato w sekcji smyczkowej.
Droga do opery
W sezonie 1972/1973 Harnoncourt zadebiutował jako dyrygent operowy w mediolańskiej La Scali, prowadząc Il ritorno d’Ulisse in patria Claudia Monteverdiego. W kolejnych latach wielokrotnie dyrygował operami Mozarta w Operze Wiedeńskiej. W jego repertuarze znalazły się m.in. Idomeneo, Czarodziejski flet, Uprowadzenie z seraju i Così fan tutte. W 2004 roku sięgnął także po operę King Arthur, or The British Worthy Henry'ego Purcella.
Poza utartym szlakiem
Zainteresowania Harnoncourta wykraczały jednak daleko poza muzykę baroku i klasycyzmu. Dyrygował także dziełami Antona Brucknera, Johannesa Brahmsa czy Antonína Dvořáka. Sporadycznie sięgał również po repertuar XX wieku – nagrał m.in. utwory Béli Bartóka, a w 2009 roku ukazała się jego interpretacja opery Porgy and Bess George'a Gershwina.
W 2001 i 2003 roku dyrygent stanął także na podium Złotej Sali wiedeńskiego Musikverein, prowadząc słynne Koncerty Noworoczne Filharmoników Wiedeńskich.
Muzyka w słowach
Harnoncourt dzielił się swoimi refleksjami także w książkach. W Polsce ukazały się one w jednym tomie obejmującym publikacje Muzyka mową dźwięków oraz Dialog muzyczny. Autor analizował w nich znaczenie muzyki w dawnych społeczeństwach, a także omawiał zagadnienia związane z praktyką wykonawczą: artykulacją, tempem czy zapisem nutowym.
W swoich rozważaniach często odwoływał się do twórczości Monteverdiego, Bacha i Mozarta, zwracając uwagę na różnice między tradycjami wykonawczymi rozwijającymi się w różnych krajach. Choć książki te zawierają wiele szczegółowych uwag dla muzyków, mogą zainteresować także czytelników niezajmujących się zawodowo muzyką, zwłaszcza miłośników repertuaru barokowego.
***
Oskar Łapeta
