Historia Jana Kasprowicza zaczyna się daleko od gór. Urodził się 12 grudnia 1860 roku w Szymborzu pod Inowrocławiem jako najstarszy z szesnaściorga dzieci w ubogiej rodzinie chłopskiej. Droga do wykształcenia wymagała od niego ogromnego wysiłku. Do gimnazjum w Inowrocławiu codziennie pokonywał wiele kilometrów pieszo. Gdy zimowe roztopy uniemożliwiały przejście, dziadek przewoził go prowizorycznym wózkiem albo przenosił na plecach. Nierzadko jedynym posiłkiem był kawałek suchego chleba.
Od chłopca z Kujaw do profesora uniwersytetu
Doświadczenia dzieciństwa odcisnęły wyraźne piętno na jego pierwszych utworach. W cyklu sonetów "Z chałupy" Kasprowicz stworzył przejmujący obraz życia polskiej wsi, pełnego biedy, ciężkiej pracy i społecznych nierówności.
Po studiach Jan Kasprowicz podjął pracę i przeprowadził się do Lwowa. Z miastem związał się na ponad trzydzieści lat. Pracował jako publicysta, tłumacz i wykładowca Uniwersytetu Lwowskiego. Uzyskał tytuł profesora literatury porównawczej i został rektorem uczelni. Współcześni wspominali go jako człowieka niezwykle pracowitego.
Jan Kasprowicz w wieku młodzieńczym. Fot. Polona/Biblioteka Narodowa w Warszawie
Człowiek pełen sprzeczności
Jan Kasprowicz pozostał jednak postacią skomplikowaną. Jego córka Janina wspominała po latach, że ojciec był "człowiekiem pełnym wewnętrznych napięć. Gwałtownym i łagodnym zarazem, upartym, ale jednocześnie niezwykle dobrym". Podkreślała, że nie da się go zamknąć w prostym, jednowymiarowym portrecie.
01:32 córka.mp3 Janina Kasprowicz na temat swojego ojca. (PR, 1981)
Być może właśnie ta złożoność sprawiła, że również jego twórczość nieustannie się zmieniała. Od naturalistycznych obrazów wsi, poprzez symbolizm i katastroficzne hymny, aż do tonów prostych i spokojnych.
Góry, do których wciąż wracał
Tatry pojawiły się w życiu Kasprowicza dosyc późno. Po raz pierwszy przyjechał do Zakopanego w 1892 roku. Dla artystów epoki była to niemal obowiązkowa podróż, ale w przypadku Kasprowicza okazała się początkiem wieloletniej fascynacji.
Przez ponad trzydzieści lat niemal każdego lata wracał na Podhale. Wędrował po górach, słuchał opowieści i coraz mocniej włączał ludowe motywy do swojej twórczości. To właśnie wtedy powstały utwory takie jak: "Księga ubogich" czy tom poezji "Mój świat".
Wymarzony dom i własne miejsce pod Tatrami
Badacze zwracają uwagę, że fascynacja kulturą Podhala nie była dla Kasprowicza jedynie folklorystyczną ciekawostką. Poeta odnalazł w niej sposób myślenia o człowieku i naturze. Marzył już nie tylko o powrotach, ale chciał zostać w górach na stałe.
Okazja pojawiła się w 1923 roku. Kasprowicz dowiedział się wtedy o sprzedaży willi Harenda, położonej między Poroninem a Zakopanem. Dom kupił dzięki honorarium otrzymanemu za tłumaczenie dramatów Williama Szekspira. Z właściwym sobie poczuciem humoru opowiadał później, że Harendę podarował mu
"pewien zaprzyjaźniony Anglik, niejaki Szekspir".
Muzeum Jana Kasprowicza w Zakopanem, 1968 r. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
Harenda – ostatni adres Jana Kasprowicza
Jan Kasprowicz zmarł 1 sierpnia 1926 roku. Został pochowany na starym cmentarzu w Zakopanem. Z inicjatywy żony Marii obok domu powstało monumentalne granitowe mauzoleum, do którego w 1933 roku przeniesiono prochy poety.
Sama Harenda również przetrwała dzięki Marii Kasprowicz. Dziś willą opiekuje się Stowarzyszenie Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza, które od ponad sześćdziesięciu lat dba zarówno o dom poety, jak i znajdujące się obok mauzoleum. Zwiedzający często słyszą, że nie wchodzą do muzeum, lecz do domu. We wnętrzach willi zachowały się meble, przedmioty codziennego użytku, fragmenty biblioteki i rodzinne pamiątki, dzięki którym łatwiej dostrzec nie pomnikową postać z podręczników, lecz człowieka.
***
Z.Chowaniec
