Dwa lata później, w Poranku Dwójki rozmawiamy o dopiero co wydanej publikacji „Zwrot ludowy. Mroczne widmo czy nowa nadzieja?”. Książka ta zbiera głosy, opinie i metodologie dotyczące rosnącego zainteresowania historią ludową, podmiotowością chłopską, ludową politycznością oraz miejscem ludu w polskiej tradycji i współczesności. Stanowi polemiczny głos i krytyczne podsumowanie dotychczasowych ujęć tego nurtu.
O tym, jak ta wielowymiarowa dyskusja wpływa na nasze rozumienie dziedzictwa i tożsamości rozmawiamy z naszymi gościniami: dr hab. Małgorzatą Litwinowicz-Droździel (IKP UW) oraz prof. Dobrochną Kałwą (Wydz. Historii UW).
>>> Posłuchaj rozmowy w Poranku Dwójki
Czym obecny zwrot ludowy różni się od poprzednich przejawów?
Według prof. Litwinowicz obecny zwrot ludowy zaczyna się po 2010 roku, od zbiorowej lektury książki Howarda Zinna „Ludowa historia Stanów Zjednoczonych” („A People's History Of The United States”). Zrodziła ona pytanie, jak można opowiadać historię kultury polskiej na nowo? Pierwsze próby podjęli Adam Leszczyński, autor „Ludowej historii Polski” oraz Kacper Pobłodzki z książką „Chamstwo”. Te pozycje stały się przyczynkiem do wielu dyskusji wokół rodzimej ludowości.
- Jest kilka różnic, jak choćby próba opowiedzenia tej historii na nowo, ale i kilka podobieństw, jak to, że ten zwrot ludowy, podobnie jak poprzednie, wyrasta z zainteresowań miejskich inteligentów – zwraca uwagę historyczka.
- Ale tym razem ci inteligenci mają bardzo często korzenie ludowe – wskazuje prof. Kałwa. – To bardzo ważna zmiana.
Zwrot ludowy przywrócił kategorię klasy społecznej. Dobrochna Kałwa zauważa, że angażujący się w obecny zwrot ludowy, to osoby post-chłopskie, post-robotnicze w drugim, trzecim pokoleniu. Nie mają problemu z przyznaniem się do wiejskich korzeni, co jest wyraźną zmianą.
- Wcześniej hegemonia inteligencji polegała na tym, że inteligent „z awansu” musiał się z tym skrywać, tłumaczyć z tego. Teraz to nie problem.
Zwrot ludowy na wielu polach
Przejawy obecnego zwrotu ludowego można zauważyć nie tylko w naukach historycznych. Gościnie Poranka wskazują również pole muzykologii, która zdaje się sięgać wcześniej, niż ludowa historia Polski.
- To nieustannie powracający nurt nie tyle w literaturoznawstwie, co w samej literaturze. Od tzw. nurtu chłopskiego, w którym klasykiem jest Myśliwski, po powstające w XXI wieku teksty wracające do chłopskich korzeni i odsłaniające je, zwłaszcza historie kobiet. – mówi Małgorzata Litwinowicz.
Badaczka Instytutu Kultury Polskiej UW wskazuje także muzealnictwo, które coraz częściej odpowiada na pytanie „jak na nowo opowiadać publiczności o naszym dziedzictwie?”. Zaciera się granica my – oni, ostry podział na muzeum narodowe i etnograficzne.
Oddać glos ludowi
Czy wiemy, kim jest lud obecnie? Jak pogodzić dyskurs akademicki z ludowym? Dla gościń Poranka, inicjatorek konferencji, na której podstawie powstała książka „Zwrot ludowy…”, sam zwrot ludowy jest trudny do zdefiniowania.
- Zwrot ludowy dzieje się na polu refleksji akademickiej. Czym innym jest teraz kultura ludowa. Mamy problem jak to pogodzić. Jak pisać teksty, którymi współtwórcami będą przedstawiciele klas ludowych. Dla mnie wzorcowym przykładem są refleksje Moniki Glosowitz, która stara się swoje teksty pisać z żonami górników i górniczkami – mówi prof. Kałwa. – Problem polega na tym, że one nie dostają dofinansowania na udział w konferencjach. Ale jest to bardzo wyraźny zwrot ku temu, że nasi badani, rozmówcy są współautorkami tego, co powstaje w ramach zwrotu ludowego.
Zwrot ludowy wychodzi jednak poza akademicką humanistykę i może mieć wpływ na kulturę, społeczeństwo. Dla prof. Małgorzaty Litwinowicz właśnie tu kryje się jego olbrzymi potencjał.
Z poziomu akademickiego niełatwo odpowiedzieć, czym jest zwrot ludowy. Co więcej – w środowisku naukowym spotyka się on z krytyką za błędy metodologiczne, podejście bardziej publicystyczne niż badawcze.
- Dla mnie największym potencjałem tego zwrotu jest potencjał społeczny. Zaczynamy teraz widzieć nasze dziedzictwo kulturowe jako dziedzictwo, które możemy opowiadać sobie na nowo w sposób relacyjny. Możemy na nowo definiować, kto jest podmiotem historii, kto „ma historię” – podkreśla prof. Litwinowicz. – W zwrocie ludowym nie chodzi o opowiadanie historii chłopów. Zwrot ludowy jest opowiadaniem historii grup, osób, których głosy do tej pory nie wybrzmiewały lub były głosami podporządkowanymi. Ta relacyjność wydaje mi się jego największą wartością. Również to, że „ludzie zwrotu ludowego” są często skłonni do przekraczania granic akademickich. W jednej książce, na jednej konferencji można spotkać ludzi posługujących się językiem filmu, językiem muzealnictwa, muzyki czy akademickiej historii. Chodzi o inny rodzaj dziedzictwa.
Nieco wcześniej (o godzinie 9.20) przeniesiemy się do Instytutu Teatralnego w Warszawie na premierę słuchowiska „Dziady. Ciało Frasobliwego”. W relacji opowiemy o tym, jak jego twórcy czerpią z archaicznych, ludowych rytuałów oraz jak tradycyjna wrażliwość i mityczność stapiają się z nową formą artystyczną.
Przedstawimy także ekspozycję poświęconą Hieronimowi Łopacińskiemu – niezwykłemu badaczowi, kolekcjonerowi i regionaliście. Można ją oglądać w Lublinie, a nosi tytuł „Hieronim Łopaciński – między regionalizmem a uniwersalizmem”. Zastanowimy się, jak pasja badacza skupiona na zbieraniu i dokumentowaniu ludowej kultury materialnej i duchowej stała się fundamentem uniwersalnego dziedzictwa narodowego.
Z okazji zbliżającego się dnia Zadusznego pochylimy się również nad dorobkiem osób, które trwale wpisały się w pejzaż polskiej kultury tradycyjnej. Będziemy wspominać etnomuzykolożkę Annę Szałaśną, pieśniarkę Joannę Słowińską oraz Alojzego Lyskę – pisarza, gawędziarza i badacza tożsamości Górnego Śląska.
Plan na Poranek:
7.15 Kalendarium przedstawi Maria Czok
7.50 Historia Polskiego Folku w gawędzie Wojciecha Ossowskiego
8.00 Etnowieści przedstawi Aldona Łaniewska-Wołłk
8.10 Pożegnania: Anna Szałaśna (materiał Magdy Tejchmy)
8.20 Wystawę „Hieronim Łopaciński – między regionalizmem a uniwersalizmem” odwiedza Anna Kovalova
8.35 Pożegnania: Alojzy Lysko (materiał Patrycji Zisch)
8.45 W cyklu „Sen o Poranku” zbadamy z prof. Violettą Wróblewską związki śmierci ze snem w tradycji ludowej
9.10 Pożegnania: Joanna Słowińska (materiał Moniki Gigier)
9.20 Relację z premiery słuchowiska „Dziady. Ciało Frasobliwego” w Instytucie Teatralnym zda Aldona Łaniewska-Wołłk
***
Tytuł audycji: folkowy Poranek Dwójki
Prowadzi: Piotr Kędziorek
Data emisji: 31.10.2026
Godzina emisji: 7.00-10.00