Emil Zegadłowicz: pisarz, który w II RP nikogo nie pozostawiał obojętnym

Mija 85 lat od śmierci Emila Zegadłowicza - poety, dramaturga, pisarza i tłumacza, autora śmiałych erotyków i powieści. W dwudziestoleciu międzywojennym pracował m.in. dla Polskiego Radia. Był odkrywcą swoistego fenomenu rzeźbiarstwa ludowego - świątkarza Jędrzeja Wowry. Sam o sobie mówił: "Człowiek o stu maskach i o jednym tylko stałym uczuciu - lęku".

Emil Zegadłowicz (1888-1941) był jednym z najpopularniejszych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych pisarzy w okresie II RP

Foto: z archiwum NAC

Emil Zegadłowicz przyszedł na świat w 1888 roku w Białej Krakowskiej (obecnie jedna z dzielnic Bielska-Białej). Jego rodzice - Elżbieta Kaiszarówna i Tytus Zegadłowicza – pracowali jako nauczyciele w gimnazjum w Wadowicach.

Obyczajowy skandal już na samym starcie

- Różnica wieku pomiędzy rodzicami wynosiła ponad trzydzieści lat. Kaiszarówna nie była żoną Tytusa Zegadłowicza. Nie mamy żadnych dokumentów potwierdzających ich ślub – mówił na antenie radiowej Dwójki prof. Mirosław Wójcik z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. - Emil Zegadłowicz urodził się w pokoju hotelowym w Białej Krakowskiej dlatego, że w tak opresyjnej kulturowo miejscowości, jaką były Wadowice z końca wieku XIX, nieślubne dziecko było wielkim skandalem – dodał literaturoznawca w audycji z 2018 roku.

Dzieciństwo i wczesną młodość Zegadłowicz dzielił między domem swoich dziadków znajdującym się w Wadowicach a dworkiem ojca w Gorzeniu Górnym, w którym obecnie mieści się muzeum pisarza. Po ukończeniu gimnazjum wyjechał do Krakowa, gdzie rozpoczął naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim – studiował nie tylko polonistykę, lecz także germanistykę i historię sztuki.

Zainspirowany Beskidami

Z tamtym okresem związane są też pierwsze próby literackie Zegadłowicza – zadebiutował w 1908 r. na łamach antologii młodej poezji "Tententy". Od tego momentu regularnie publikował swoje utwory: w 1910 roku ukazał się jego poemat "Nad rzeką", a rok później tomik wierszy "Powrót". Przełomowym momentem w jego karierze było opublikowanie w 1923 roku cyklu ballad pt. "Powsinogi beskidzkie", wychwalających Beskidy i tamtejszych górali. Autor zastosował język stylizowany na gwarę beskidzką i za jego pomocą ukazał świat góralskiego folkloru i wierzeń ludowych. Dzieła zostały ciepło przyjęte przez krytyków i czytelników. Zachęcony pozytywnym odzewem, Zegadłowicz w tym samym roku wydał między innymi "Kolędziołki beskidzkie" i "Wielką nowinę w Beskidzie".

Czytaj także:

• Emil Zegadłowicz - miłujący wolność arystokrata ducha
• Nie tylko "Zmory". Spór o pisarstwo Zegadłowicza

Występujący w "Powsinogach" folkloryzm ściśle łączył się z programem artystycznym grupy poetyckiej "Czartacy", którą pisarz założył w 1921 roku. Jej nazwa wzięła się od nazwy budowli – prawdopodobnie dawnej kaplicy bądź warowni – ze wsi Mucharz położonej w województwie małopolskim. "Czartacy" działali do 1928 roku i przez krótki czas wydawali również własne pismo o tym samym tytule.

Lata 20. przyniosły w życiu Zegadłowicza bardzo intensywny okres. Po odejściu z Ministerstwa Kultury i Sztuki, gdzie od 1919 do 1921 roku był urzędnikiem Wydziału Literatury, został na krótko członkiem redakcji warszawskiego czasopisma "Ponowa", założonego przez Różę Czekańską-Heymanową. Przez kolejne lata wielokrotnie zmieniał pracę: był między innymi kierownikiem artystycznym Teatru Polskiego w Poznaniu, redaktorem naczelnym katolickiego pisma "Tęcza" i dyrektorem rozgłośni Polskiego Radia w Poznaniu. W 1928 roku został jednym ze współorganizatorów kabaretu "Ździebko", który działał w Poznaniu do 1930 roku.

Zegadłowicz powieściopisarz

Nie zarzucił również swojej rozkwitającej kariery literackiej. Z 1927 r. pochodzą jedne z jego najbardziej udanych dzieł - poemat "Dziewanny" oraz tomik poezji "Dom jałowcowy". Pisał również dramaty, wśród nich między innymi "Lampkę oliwną: tragedię w trzech aktach" (1924) i "Głaz graniczny" (1925). W latach 1927-1929 wydał ponadto trzy części  autobiograficznego cyklu pt. "Żywot Mikołaja Srebrempisanego". Ostatnia, czwarta część - powieść "Zmory" - została wydana w 1935 roku. To właśnie dzięki niej Zegadłowicz zyskał opinię skandalisty.

Akcja powieści toczy się na początku XX wieku w Wołkowicach, wzorowanym na Wadowicach. Głównym bohaterem utworu jest młody chłopak, Mikołaj, który niedawno przeniósł się do miasta i próbuje odnaleźć się w nowym środowisku. Zegadłowicz przybliżył i wyśmiał cechy, którymi jego zdaniem charakteryzowali się ówcześni ludzie z prowincji – bigoterię, zacofanie, nietolerancję i małostkowość. Swoją powieść ubarwił także licznymi scenami erotycznymi. Z tego powodu jej drugie wydanie zostało nawet skonfiskowane przez krakowską prokuraturę.

Od uwielbienia do nienawiści

- Zegadłowicz w "Zmorach" dał pewien zdiagnozowany obraz świata II Rzeczpospolitej i polskiej kultury. To było dzieło jego życia, którego wątki w różnych formach później kontynuował i rozwijał do końca swojego życia – tłumaczył prof. Mirosław Wójcik w Dwójkowym "Dwukropku".

Powieść wywołała ogromne kontrowersje. Kuratorium nakazało wycofanie z bibliotek szkolnych wszystkich dostępnych książek Zegadłowicza, a miasto Wadowice odebrało mu honorowe obywatelstwo, które zostało mu przyznane w 1933 roku. - Zegadłowicz budził skrajne emocje. Był albo uwielbiany, albo nienawidzony. To uwielbienie spotykało go ze strony największych, czyli Juliana Tuwima, Janusza Korczaka, Brunona Schulza. Znienawidzony był na pewno przez obóz prawicowy, nacjonalistyczny - dodał literaturoznawca.

Powieść "Zmory" doczekała się w 1979 ekranizacji, którą wyreżyserował Wojciech Marczewski.

Głos w sprawie protestów robotniczych

W 1932 roku Zegadłowicz wrócił do Gorzenia Górnego i zamieszkał na stałe w dworku swojego ojca. Aby utrzymać rodzinę – od 1915 roku był mężem Marii Kurowskiej, z którą miał dwie córki – musiał jednak zarabiać. Podjął wówczas pracę w Katowicach, gdzie wykładał historię sztuki w tamtejszym konserwatorium. W 1936 roku związał się z redakcją "Dziennika Popularnego" – od tego momentu zaczął być żywo kojarzony ze środowiskiem lewicowym. Opinię te potwierdziła wydana w 1937 roku powieść "Motory" – kolejna pozycja w dorobku pisarza, która wywołała olbrzymie kontrowersje.

Akcja książki obejmuje kilka ostatnich tygodni z życia Cypriana Fałna, który zginął podczas demonstracji robotniczych w 1936 roku. Jest to wyraźne nawiązanie do krwawych strajków, które miały miejsce w Krakowie 23 marca 1936 roku, gdy pracownicy Polskich Zakładów Gumowych "Semperit" i Fabryki Czekolady "Suchard" SA rozpoczęli strajk okupacyjny, domagając się między innymi poprawy warunków pracy. Demonstracja została brutalnie rozpędzona przez policję - zginęło wówczas osiem osób, a kilkadziesiąt innych zostało rannych. Powieść ukazuje także (w formie retrospekcji) wcześniejsze wydarzenia – między innymi liczne romanse głównego bohatera.

Zarzuty o szerzenie pornografii

Zegadłowicz ukończył "Motory" w marcu 1937 roku, jednak przez dłuższy czas żadne wydawnictwo nie zgadzało się wydać książki. Udało się to dopiero pod koniec roku, jednak wkrótce potem powieść została skonfiskowana, a przeciw jej autorowi zostało wszczęte śledztwo. Zegadłowiczowi zarzucano wówczas między innymi szerzenie pornografii i wyśmiewanie narodu polskiego.

Książka ta obraca się wciąż wokoło jednego tematu – sexus – a bohater jej Fałn (czyli Faun) to zboczony sensualista, chorobliwy erotoman, widzący we wszystkim zaspokojenie swojego popędu. I znowu, może nie tyle treść, ile forma jest super-obrzydliwa - opisywał dzieło jeden z krytyków w 1939 roku.

"Motory" ponownie ukazały się na rynku... dopiero czterdzieści lat później.

Krótka choroba i śmierć

Niedługo po wybuchu II wojny światowej Zegadłowicz poważnie zachorował i dlatego musiał wyjechać na leczenie do Sosnowca. Tam zmarł 24 lutego 1941 roku. Po jego śmierci dworek w Gorzeniu został przejęty i zrabowany przez Niemców. Wywieziono wówczas między innymi dzieła rzeźbiarza Jędrzeja Wowro - rzeźbiarza, artysty ludowego, którego talent odkrył właśnie Zegadłowicz.

***

Polskie Radio/jb/pg