Związki Mazowsza z państwem pierwszych Piastów sięgają jego początków. Jak przypominał w rozmowie prof. Janusz Grabowski, historyk i mediewista z Instytutu Historii UKSW oraz Archiwum Głównego Akt Dawnych, region znalazł się w granicach państwa Piastów już w X wieku. Jego późniejsze dzieje nie były jednak historią nieprzerwanej przynależności do jednego organizmu państwowego.
– Mazowsze weszło w skład państwa gnieźnieńskiego Piastów w połowie X wieku. Na pewno w czasach Mieszka I już w nim było. Potem losy Mazowsza były związane z Polską, z Królestwem Polskim w czasach Bolesława Chrobrego. Później mamy okres niezależności Mazowsza – tłumaczył gość specjalnego wydania "Wybieram Dwójkę". Jednym z takich momentów był kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w XI wieku, kiedy przez kilkanaście lat region pozostawał niezależnym organizmem pod rządami Miecława. Do państwa Piastów ponownie włączył go Kazimierz Odnowiciel.
Posłuchaj specjalnego wydania audycji "Wybieram Dwójkę" cz. 1 >>>
Posłuchaj specjalnego wydania audycji "Wybieram Dwójkę" cz. 2 >>>
Posłuchaj specjalnego wydania audycji "Wybieram Dwójkę" cz. 3 >>>
Posłuchaj specjalnego wydania audycji "Wybieram Dwójkę" cz. 4 >>>
Księstwo, z którym trzeba było się liczyć
Kolejny przełom przyniosło rozbicie dzielnicowe. Mazowsze stało się wówczas jedną z dzielnic piastowskiego państwa. Z czasem ukształtowała się odrębna linia Piastów mazowieckich. Jej przedstawiciele władali regionem aż do XVI wieku. Nie oznaczało to przy tym politycznej izolacji. Mazowieccy książęta prowadzili własną politykę dynastyczną i angażowali się w sprawy sąsiednich ziem.
– Piastowie mazowieccy żenią się z Litwinkami. Takie bardzo ważne małżeństwo zawarł Bolesław II z Gaudemundą Zofią. To jest pierwszy taki mariaż księcia chrześcijańskiego z poganką w Europie. Mazowsze interweniowało także na Rusi – opowiadał historyk.
Znaczenie księstwa było widoczne również w relacjach polsko-krzyżackich. – Kiedy spojrzymy na kontekst stosunków polsko-krzyżackich, to do Grunwaldu Mazowsze jest bardzo ważnym księstwem, z którym królowie polscy muszą się liczyć – podkreślał prof. Grabowski. Historia księstwa dobiegła końca w 1526 roku wraz ze śmiercią Janusza III, ostatniego męskiego przedstawiciela mazowieckiej linii Piastów. Właśnie te wydarzenia sprzed pięciu stuleci przypomina projekt "Mazowsze dla Korony".
Czytaj także:
Skarby średniowiecznego Mazowsza
Na ekspozycji "Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego" znalazły się zabytki dokumentujące zarówno historię księstwa, jak i jego związki z polską monarchią. Centralne miejsce zajmuje herma św. Zygmunta z piastowskim diademem, zaliczana do najcenniejszych zabytków polskiego średniowiecza. Można zobaczyć również m.in. miecz sprawiedliwości Zygmunta I Starego, symbol przejęcia władzy nad Mazowszem przez polskiego króla, a także kielich i patenę Konrada Mazowieckiego, Graduał Bolesława II, Biblię Płocką, Złoty Kodeks Pułtuski, dokumenty i monety książąt mazowieckich.
Ekspozycja jest częścią większego projektu przygotowanego z okazji jubileuszu. W Płocku szczególnym miejscem tej opowieści pozostaje Wzgórze Tumskie.
Płock sprzed tysiąca lat
Dziś ze Wzgórza Tumskiego rozciąga się panorama Wisły i współczesnego miasta. Iga Buraczyńska z Muzeum Mazowieckiego zwróciła jednak uwagę, że przed wiekami ten sam widok wyglądał zupełnie inaczej. – Przede wszystkim widzielibyśmy lasy mieszane i wsie. Gęstą puszczę, której tak naprawdę nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić. Widzielibyśmy również rzekę, która w tym miejscu ma jedno z najszerszych naturalnych dorzeczy, jak również starorzecza – opowiadała.
Sam Płock należy do najstarszych ośrodków na Mazowszu. Pierwsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z IX wieku. – Wiemy, że na początku X wieku wyruszają stąd pierwsze misje chrystianizacyjne na północ. Jest to więc jedno z najstarszych takich miejsc, również siedzib książęcych na terenie północnego Mazowsza – mówiła Iga Buraczyńska.
Dzisiejszy park otaczający katedrę także niewiele przypomina krajobraz z czasów Władysława Hermana czy Bolesława Krzywoustego. – Widzimy teraz piękny park ze starodrzewem. Gdybyśmy jednak przenieśli się tutaj do czasów Hermana albo Krzywoustego, widzielibyśmy chociażby warsztaty. Całe to miejsce było nimi zabudowane. Tutaj były również mury obronne – na początku jedna linia, a potem dwie – tłumaczyła przedstawicielka muzeum.
Katedra i nekropolia Piastów
Najważniejszym świadkiem książęcej przeszłości Płocka pozostaje górująca nad Wisłą Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Należy ona do najstarszych katedr w Polsce. Znajdująca się w niej nekropolia przypomina o czasach, kiedy Płock znajdował się w samym centrum piastowskiego państwa. W Kaplicy Królewskiej spoczywają Władysław I Herman i Bolesław III Krzywousty. W katedralnej nekropolii pochowano także przedstawicieli mazowieckiej linii Piastów, w tym Konrada I Mazowieckiego.
Włączenie Mazowsza do Korony było procesem
Rocznica kieruje uwagę na rok 1526. Kuratorki wystawy podkreślają jednak, że historii włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego nie można sprowadzić do jednej daty. Zmiana politycznej przynależności kolejnych ziem następowała stopniowo, a przygotowana w Płocku ekspozycja ma pokazać szerzej dzieje całego piastowskiego Mazowsza.
– Włączenie Mazowsza do Korony to był proces. To się nie wydarzyło z dnia na dzień. Nawet nie z miesiąca na miesiąc, ani z roku na rok. To rozgrywało się na przestrzeni dekad – podkreślała Barbara Rydzewska, starsza kustosz i kierowniczka Działu Historii Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
Dlatego wystawa nie koncentruje się wyłącznie na momencie inkorporacji. – Naszym zamierzeniem było pokazać Mazowsze Piastowskie, pokazać dzieje tego Mazowsza i dorobek kulturowy książęcego władztwa – tłumaczyła kuratorka. Jak zaznaczała Magdalena Bilska-Ciećwierz, region nie pozostawał na uboczu wydarzeń swojej epoki: mazowieccy książęta uczestniczyli w rozgrywkach politycznych, utrzymywali kontakty z sąsiadami i czerpali wzorce m.in. z państwa zakonu krzyżackiego. – Mazowsze było uwikłane w ówczesną politykę, w to, co działo się wówczas w Polsce i Europie. Trudno powiedzieć, że było gdzieś z boku – podkreślała.
Wystawa w Muzeum Mazowieckim w Płocku poświęcona 500-leciu włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego, potrwa od 10 września do 10 grudnia br.
***
Tytuł audycji: Wybieram Dwójkę
Prowadzenie: Jakub Kukla
Goście: prof. Janusz Grabowski (Archiwum Głównego Akt Dawnych i Instytutu Historii UKSW, Leonard Sobieraj (dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku), Barbara Rydzewska i Magdalena Bilska-Ciećwierz (kuratorki wystawy "Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego"), Iga Buraczyńska (Muzeum Mazowieckiego w Płocku).
Data emisji: 10.09.2026
Godz. emisji: 16.00
Oprac. zuzannachowaniec
Audycja powstała we współpracy z Samorządem Województwa Mazowieckiego oraz Muzeum Mazowieckim w Płocku, organizatorem wystawy Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego.
