Słowo diálektos w grece oznacza „rozmowę” lub „sposób mówienia”, a łaciński przyrostek ‑arium tworzy nazwy miejsc i zbiorów. Tak powstała nazwa portalu, który dokumentuje i prezentuje bogactwo języków, dialektów i gwar w Polsce.
>>> Posłuchaj audycji „Źródła”
Dialektarium.pl to portal poświęcony polskim dialektom i gwarom, czyli terytorialnym odmianom polszczyzny, o popularnym charakterze, adresowany do wszystkich zainteresowanych różnorodnością językową Polski. Różnorodnością, która wpisuje się w działalność i misję Instytutu Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej.
Dialektarium, dzięki zamieszczonym nagraniom, prezentuje gwary ponad 100 wsi położonych w 38 regionach, które znajdują się w obrębie 4 dialektów.
W audycji Patrycja Zisch rozmawia z gościniami – Moniką Kresą i Agatą Łojek – o Dialektarium i misji Instytutu Różnorodności Językowej. Słuchamy także pieśni z różnych regionów Polski i zastanowimy się nad pobrzmiewającymi w nich cechami danych dialektów, gwar a może też języków na terenie Polski.
- Potrzeba zrodziła się już dawno, podczas tworzenia innego portalu, Dialektologia Polska, na którym zgromadziliśmy teksty naukowe i nagrania z regionów. Natomiast chcieliśmy przybliżyć czytelnikowi mniej zaznajomionemu z terminologią językoznawczą problematyki gwar i dialektów. Dialektarium ma być popularną wersją wiedzy dialektologicznej – tłumaczyła prof. Monika Kresa.
Co znajduje się na portalu Dialektarium?
Opisy gwar i dialektów, krótka charakterystyka językowa, skierowane do niespecjalistycznego odbiorcy. Co istotne – odwiedzający portal mogą nie tylko przeczytać o językowej różnorodności, ale mieć kontakt z żywą gwarą – na portalu udostępniono nagrania użytkowników języka.
- To nagrania, które były robione od początku XXI wieku, przez studentów i pracowników Instytutu Języka Polskiego i Towarzystwa Kultury Języka. Na przestrzeni tych 26 lat możemy zauważyć zmiany zachodzące w gwarach i dialektach – wskazała prof. Kresa. – Ale mamy też nagrania dużo wcześniejsze, z połowy wieku XX. To jest przestrzeń do spojrzenia jak zmieniał się język wsi.
To różnice przede wszystkim fonetyczne. Zmiany (i zanikanie) gwar i dialektów najlepiej widać po fonetyce. Leksykę łatwiej ocalić od zapomnienia, choćby przez zapisanie gwarowych słów. Cechy fonetyczne, gwarowa odmiana wyrazów były trudniejsze do dokumentacji.
Dialekt a gwara. Czym się różnią?
Z perspektywy tradycyjnej dialektologii w Polsce istnieją cztery dialekty: mazowiecki, małopolski, wielkopolski i śląski. W Obrębie tych czterech grup znajdują się gwary – podgrupy – a różnice między nimi są odczuwalne nawet w sąsiednich wsiach, wyjaśniała prof. Kresa:
- Możemy mówić o gwarze powiatu, parafii czy innych ośrodków administracyjnych – dodała.
Gorszy język. Rola gwar i dialektów na przestrzeni lat
Choć dziś świadczy o różnorodności i bogactwie języka, jeszcze w latach 50.-60. XX w. gwara była postrzegana jako coś gorszego.
- Gwara była obśmiewana, degradowana. Dzieci za posługiwanie się gwarą w szkole podlegały karom cielesnym. To jeden z czynników który sprawił, że gwary zaczęły odchodzić w zapomnienie, że zaczęliśmy się ich wstydzić.
Prof. ucz. dr hab. Monika Kresa adiunkt w Instytucie Języka Polskiego Wydziału Polonistyki UW: językoznawczyni. Popularyzatorka wiedzy z zakresu zróżnicowania polszczyzny dawnej i współczesnej.
Agata Łojek główna specjalistka ds naukowych IRJR. Doktorantka na Wydziale Polonistyki UW, autorka monografii i artykułów z zakresu onomastyki. Jej zainteresowania naukowe skupiają się wokół nazw własnych, zwłaszcza nazw osobowych, oraz innych niż ogólna odmian polszczyzny. Zajmuje się również redakcją i korektą tekstów. W IRJR koordynuje projekty badawcze i popularyzatorskie
***
Tytuł audycji: Źródła
Poprowadzi: Patrycja Zisch
Data emisji: 18.09.2026
Godzina emisji: 12.00
