Выбары ў кіраванай палітычнай сістэме
«Машына для галасавання», паслухмяная волі прэзідэнта, прэм'ер-міністра ці генеральнага сакратара, павінна перыядычна абнаўляцца. Няма месца для нечаканасцяў — у спісах няма ніякіх груп або кандыдатаў, якія прадстаўляюць рэальную апазіцыю, бо ім адмаўляюць у рэгістрацыі па фармальных прычынах. Тым часам намінальная, ліцэнзаваная апазіцыя канкуруе адна з адной у хвалебных словах ураду: кандыдатаў на прыбытковыя пасады дэпутатаў заўсёды больш, чым даступных месцаў.
Журналісцкія каментарыі і экспертныя выказванні ў гэтым ключы гучалі і падчас выбараў, якія прайшлі ў Казахстане 23 жніўня, хоць узровень аўтарытарызму там прыкметна ніжэйшы, а ступень павагі да грамадзянскіх правоў і свабод вышэйшая, чым у суседзяў. У рэйтынгу Economist Intelligence Unit за 2025 год краіна заняла 123-е месца са 167 класіфікаваных краін. Напрыклад, Кітай быў 142-м, Узбекістан — 146-м, Расія — 148-м, Таджыкістан — 155-м, а Туркменістан — 160-м. Вышэйшы рэйтынг заняў толькі Кыргызстан — 116-е месца.
На мінулым тыдні я правёў у Казахстане, і тыя, з кім я размаўляў, неаднаразова казалі мне, што нядаўна створаная партыя «Адылет» — наступнае ўвасабленне мясцовай «партыі ўлады» — атрымае ад 70 да 75% галасоў (у рэшце рэшт яна атрымала 71,17%), і адзінае пытанне было ў тым, колькі партый пераадолеюць 5%-ны выбарчы парог. Аказалася, што іх пяць — яшчэ дзве, у тым ліку «зялёныя», выбылі.
Навошта ўладам патрэбныя выбары
Тым не менш, нават у краінах, якія класіфікуюцца як аўтакратычныя, «звычайныя» выбары з'яўляюцца значнай падзеяй. Па-першае, урад імкнецца да найлепшага магчымага выніку — дасягнутага па магчымасці без махлярства — і да бесперабойнага правядзення галасавання, а таксама да адсутнасці пратэстаў і сацыяльных хваляванняў, бо апаненты ўрада таксама мабілізуюць сваіх прыхільнікаў у такіх выпадках.
Па-другое, і гэта менавіта той выпадак, калі гаворка ідзе пра Казахстан, выбары паказваюць рэальны баланс сіл у кіруючым лагеры, які звонку можа здавацца маналітным, але заўсёды складаецца з мноства фракцый і груп з часам супярэчлівымі інтарэсамі — адны лабіруюць пэўныя рэгіёны краіны, іншыя — той ці іншы сектар эканомікі, трэція — інтарэсы фермераў, чыноўнікаў і сілавікоў.
Пратэсты 2022 года і барацьба за ўладу
Паваротным момантам у найноўшай гісторыі Казахстана сталі падзеі пачатку 2022 года, калі спантанныя пратэсты супраць павышэння цэн на звадкаваны газ перараслі ў маштабныя беспарадкі. Дэманстранты занялі, сярод іншага, аэрапорт у Алматы. Афіцыйна ў выніку беспарадкаў загінула больш за 200 чалавек.
Вінаватымі ў інцыдэнтах, верагодна, былі людзі, блізкія да былога прэзідэнта Нурсултана Назарбаева, незадаволеныя тым, што іх не ўключылі ў працэс пераемнасці: пасля адстаўкі ў 2019 годзе Назарбаеў прызначыў сваім пераемнікам цяперашняга прэзідэнта Касым-Жамарта Такаева, свайго блізкага паплечніка, які, аднак, не ўваходзіў у бліжэйшае, самае вузкае кола ўлады.
Новаму кіраўніку дзяржавы, абмежаванаму паўнамоцтвамі свайго папярэдніка, удалося стрымаць беспарадкі і ліквідаваць апанентаў у Камітэце нацыянальнай бяспекі. У тым ліку ён запрасіў умяшання Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы, якая кантралюецца Расіяй. Аднак яму ўсё яшчэ даводзілася лічыцца з постназарбаеўскім кланам, які валодаў велізарнымі фінансавымі актывамі. Каб стрымаць яго палітычны ўплыў, ён ініцыяваў рэформы палітычнай сістэмы.
Канстытуцыйныя рэформы Такаева
Рэформа складалася з двух этапаў. Галоўным элементам першага, які прайшоў у 2022 годзе, быў канстытуцыйны рэферэндум. Ён унёс дзясяткі паправак у старую Канстытуцыю, змяніўшы фармулёўку траціны яе артыкулаў. Сярод іншага, ён абмежаваў магчымасць абіраць прэзідэнта адным сямігадовым тэрмінам. Выбары адбыліся восенню, замацаваўшы кіраванне Такаева да 2029 года.
Вясной гэтага года быў праведзены яшчэ адзін рэферэндум, паводле якога была прынятая новая Канстытуцыя. Сенат — ранейшая палата двухпалатнага парламента — быў скасаваны для спрашчэння заканадаўчага працэсу.
Што паказалі датэрміновыя выбары
Датэрміновыя жнівеньскія выбары прайшлі мірна і без якіх-небудзь істотных бачных прыкмет выбарчай кампаніі — адзін з маіх суразмоўцаў зусім не ведаў пра будучае галасаванне.
Паводле папярэдняй ацэнкі місіі АБСЕ, «яны былі тэхнічна добра падрыхтаваныя, але прайшлі ў асяроддзі, пазбаўленым палітычнага плюралізму». Яны пацвердзілі, што прэзідэнцкі цэнтр эфектыўна кіруе дзяржавай і што адной палатай, безумоўна, будзе лягчэй кіраваць, чым дзвюма.
Больш пра намеры Такаева мы даведаемся праз тры гады. Канстытуцыйны суд абвясціў, што ён будзе мець права балатавацца зноў, бо новая Канстытуцыя «абнуляе» яго цяперашні тэрмін. Нягледзячы на тое, што Такаеў раней заяўляў, што гэта немагчыма (ён ужо адбыў скарочаны тэрмін з 2019 па 2022 год), цяпер ён кажа, што яшчэ рана рабіць канчатковую заяву.
Войцэх Гурэцкі, галоўны спецыяліст аддзела Турцыі, Каўказа і Цэнтральнай Азіі ў OSW. Аўтар рэпартажных кніг пра Каўказ і Цэнтральную Азію.