Inwentaryzacja języka polskiego w Brazylii wkracza w końcową fazę badań terenowych. Zrealizowano już około 80. procent zaplanowanych działań, obejmujących szeroko zakrojone prace prowadzone w społecznościach i miejscowościach w stanach Espírito Santo, Paraná, Santa Catarina oraz Rio Grande do Sul.
Zespoły badawcze odwiedziły różne regiony, przeprowadzając badania, wywiady, dokumentację oraz gromadząc informacje od osób posługujących się językiem polskim, ich potomków i przedstawicieli lokalnych społeczności. Obecnie do zakończenia tego pierwszego, głównego etapu projektu pozostały wizyty w kilku miejscowościach w stanach Santa Catarina i Rio Grande do Sul.
fot. Gabriele Petkowicz Kissel i Fabricio Vicroski
Inwentaryzację realizuje Narodowy Instytut Dziedzictwa Historycznego i Artystycznego (Instituto do Patrimônio Histórico e Artístico Nacional – Iphan) we współpracy z Instytutem Badań i Rozwoju Polityki Językowej (Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística – Ipol), na podstawie porozumienia o współpracy nr 947721. Projekt stanowi kontynuację działań podejmowanych w ostatnich latach na rzecz dokumentowania, promowania i ochrony języka polskiego w Brazylii.
Badania terenowe mają kluczowe znaczenie dla zgromadzenia informacji na temat różnych sposobów posługiwania się językiem polskim, jego przekazywania kolejnym pokoleniom, zachowania i pielęgnowania w Brazylii. Pozwalają również dokumentować doświadczenia i spostrzeżenia samych społeczności, przyczyniając się do lepszego poznania różnorodności językowej i kulturowej związanej z obecnością Polaków w tym kraju.
Badanie o charakterze próbkowym
Należy podkreślić, że inwentaryzacja języka polskiego w Brazylii ma charakter próbkowy. Oznacza to, że projekt nie zakłada wyczerpującego zbadania wszystkich społeczności, rodzin i osób posługujących się językiem polskim lub związanych z nim na terenie Brazylii. Badania są prowadzone w granicach możliwości i zgodnie z celami określonymi dla projektu, a do udziału wybierane są miejscowości i społeczności, które mogą pomóc w stworzeniu próby odzwierciedlającej różnorodne uwarunkowania.
Z tego względu nieuwzględnienie danej społeczności lub gminy wśród odwiedzonych miejsc nie oznacza, że nie mieszkają tam osoby posługujące się językiem polskim, ich potomkowie ani że nie występują tam zjawiska związane z tym językiem. Celem jest zgromadzenie zbioru informacji, którego łączna analiza pozwoli nakreślić obraz obecności języka polskiego w Brazylii, sposobów jego przekazywania oraz kontekstów, w których jest używany.
fot. Gabriele Petkowicz Kissel i Fabricio Vicroski
Próbkowy charakter inwentaryzacji ma istotne znaczenie dla właściwego rozumienia jej wyników. Badanie nie służy przede wszystkim sporządzeniu kompletnego rejestru wszystkich użytkowników języka, lecz dokumentowaniu doświadczeń, praktyk i sytuacji językowych, które pomogą lepiej zrozumieć historię oraz współczesną sytuację języka polskiego w Brazylii.
Badania wkraczają w nową fazę
Po zakończeniu ostatnich wizyt terenowych projekt przejdzie do kolejnego etapu, poświęconego porządkowaniu, systematyzowaniu i analizie materiałów zgromadzonych przez badaczy. Dane zebrane w poszczególnych miejscowościach zostaną poddane łącznej analizie, co pozwoli ustalić zależności i zidentyfikować zagadnienia istotne dla zrozumienia sytuacji języka polskiego w Brazylii.
Wśród planowanych rezultatów znajdują się publikacja oraz film dokumentalny. Oba przedsięwzięcia mają przyczynić się do upowszechnienia informacji o przeprowadzonych pracach oraz ułatwić dostęp do zgromadzonych materiałów i dokumentacji. Planowane jest również spotkanie użytkowników języka, które zgromadzi przedstawicieli gmin objętych projektem, tworząc przestrzeń do dialogu i wymiany doświadczeń między różnymi społecznościami.
Spotkanie będzie także okazją do nawiązania bliższych kontaktów między osobami i instytucjami zaangażowanymi w ochronę i promocję języka oraz kultury polskiej. Przyczyni się do wzmocnienia więzi między badanymi regionami i umożliwi wymianę doświadczeń dotyczących przekazywania języka kolejnym pokoleniom, jego nauczania, używania i podtrzymywania.
Projekt tworzony wspólnie ze społecznościami
Realizacja inwentaryzacji jest możliwa dzięki zaangażowaniu i wsparciu licznych społeczności, lokalnych liderów, stowarzyszeń, instytucji, badaczy, nauczycieli, grup kulturalnych oraz innych osób, które przyczyniły się do przeprowadzenia zaplanowanych działań. Nawiązywanie relacji ze społecznościami stanowi nieodłączny element badań, których celem jest poznanie języka również poprzez doświadczenia osób podtrzymujących go przy życiu i przekazujących go kolejnym pokoleniom.
Już od pierwszych działań przygotowawczych związanych z inwentaryzacją projekt spotkał się z szerokim zaangażowaniem społeczności polonijnej. Wcześniej przedstawione informacje o projekcie wskazywały, że zgromadzono ponad sto listów poparcia i zgody na udział w przedsięwzięciu, pochodzących z kilkudziesięciu gmin w sześciu brazylijskich stanach. Świadczy to o zainteresowaniu i zaangażowaniu różnych środowisk polskiej diaspory w ochronę języka oraz dziedzictwa kulturowego.
fot. Gabriele Petkowicz Kissel i Fabricio Vicroski
W momencie, gdy badania terenowe zbliżają się do zakończenia, zespół projektowy składa podziękowania wszystkim społecznościom, które przyjęły badaczy, lokalnym liderom pomagającym w organizacji wizyt, instytucjom udzielającym wsparcia oraz wszystkim osobom, które podzieliły się swoją wiedzą, wspomnieniami, dokumentami, doświadczeniami i historiami.
Każdy wkład przyczynia się do stworzenia pełniejszego obrazu obecności języka polskiego w Brazylii. Zgromadzony materiał zostanie teraz przekształcony w uporządkowane dane, analizy, publikacje, dokumentację audiowizualną oraz nowe możliwości spotkań i wspólnej refleksji.
Jeden etap dobiega końca, kolejny się rozpoczyna
Zrealizowanie około 80. procent prac terenowych stanowi ważny kamień milowy w Inwentaryzacji języka polskiego w Brazylii. Po odwiedzeniu ostatnich miejscowości w stanach Santa Catarina i Rio Grande do Sul projekt skoncentruje się na analizie i porządkowaniu zgromadzonych materiałów oraz przygotowaniu zaplanowanych rezultatów.
fot. Gabriele Petkowicz Kissel i Fabricio Vicroski
To nie tylko zakończenie badań terenowych, lecz także początek nowego etapu tworzenia i upowszechniania wiedzy o języku polskim w Brazylii. Dotychczasowe badania objęły próbę odzwierciedlającą różne lokalne uwarunkowania. Ze względu na próbkowy charakter projektu ich wyniki należy traktować jako wkład w tworzenie ogólnokrajowego obrazu sytuacji języka polskiego, a nie jako rezultat wyczerpującego spisu wszystkich jego użytkowników.
Dotychczasowe działania pokazują, jak ważna jest współpraca instytucji i społeczności lokalnych. Dzięki zaangażowaniu osób posługujących się językiem polskim, ich potomków, lokalnych liderów i organizacji z różnych regionów inwentaryzacja wkracza w kolejną fazę. Jej nadrzędnym celem pozostaje dokumentowanie, promowanie i ochrona języka polskiego w Brazylii, a tym samym dążenie do jego oficjalnego uznania za niematerialne dziedzictwo kulturowe Brazylii.
Instytut Badań i Rozwoju Polityki Językowej/Dr Fabricio Vicroski