>>> Posłuchaj audycji "O wszystkim z kulturą"
Billboardy na balkonach, banery na płotach, szyldy krzyczące jeden przez drugi: tak dziś wygląda wiele polskich miast i wsi. Tymczasem – według danych Ministerstwa Rozwoju i Technologii z lipca tego roku – ustawa, która miała chronić krajobraz, po ponad jedenastu latach działa w nieco ponad 80 gminach na blisko 2,5 tysiąca...
Krajobraz, czyli sprawa narodowa
Krajobraz wiele razy przypominał nam, kim jesteśmy. W XIX wieku stał się sprawą narodową: Towarzystwo Tatrzańskie (1873) i Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (1906) uczyły poznawać ojczysty kraj. Krajoznawstwo było wtedy nieformalnym ministerstwem polskości. Rosochata mazowiecka wierzba urosła do rangi symbolu polskiego pejzażu. Stanisław Witkiewicz w góralskich chatach Podhala szukał stylu narodowego i tak pod koniec stulecia narodził się styl zakopiański. A gdy po wojnie odbudowywano warszawskie Stare Miasto, architekci sięgali m.in. po obrazy Canaletta, bo widok tego miejsca był częścią wspólnej pamięci.
Czytaj także:
- To nie jest tak, że od zawsze mamy pewien zestaw krajobrazów, widoków, obrazów, pejzaży, bo tutaj wiem, że są różne rozróżnienia, które są uświęcone i należą do naszego obowiązkowego zestawu rzeczy do zobaczenia, takich narodowych, krajowych czy społecznych świętości. To po prostu się gdzieś kiedyś wydarzyło i dużą rolę w tym pełnili właśnie ci pierwsi podróżnicy, krajoznawcy. Oczywiście ci z nich, którzy później to opisali, ale też te osoby, które na przykład wykonywały pierwsze pocztówki i jakby kadrowały nam ten obraz - tłumaczył historyk kultury dr Piotr Kubkowski z Towarzystwa Krajoznawczego "Krajobraz".
Krajobraz bez reklam. Czy to możliwe?
W 2000 roku we Florencji kraje Europy przyjęły konwencję krajobrazową, do której przystąpiła także Polska. Mówi ona rzecz prostą: chronić trzeba nie tylko krajobrazy wyjątkowe, ale i ten zwyczajny, codzienny, w którym po prostu żyjemy. Co zostało dziś z tego myślenia?
Pomóc miała ustawa krajobrazowa z 2015 roku. Dała gminom prawo do ustalania zasad dla reklam, szyldów i ogrodzeń, ale niczego nie nakazała. Za część naruszeń nie przewidziała też kar, więc większość samorządów z niej nie skorzystała. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował część przepisów (wyrok z 12 grudnia 2023 r., sygn. P 20/19).
Krajobraz to jednak nie tylko reklamy. Miasta rozlewają się na okoliczne pola, a na ich obrzeżach wyrastają osiedla bez szkół i chodników oraz wielkie hale centrów logistycznych. Chaos przestrzenny kosztuje nas ponad 84 mld zł rocznie, głównie przez długie dojazdy i nadmiar infrastruktury (raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego i PAN, 2022).
Krajobraz to także żywe ekosystemy: lasy, łąki, mokradła i doliny rzek, które zatrzymują wodę, chłodzą okolicę i dają schronienie przyrodzie. W czasach katastrofy klimatycznej, susz i powodzi ich ochrona przestaje być sprawą estetyki, a staje się sprawą bezpieczeństwa.
Kto decyduje o tym, jak zmienia się polska przestrzeń? Czy krajobraz w Polsce przegrywa z martwym prawem i biznesem?
***
Tytuł audycji: O wszystkim z kulturą
Prowadzenie: Małgorzata Nieciecka-Mac
Goście: Bogna Świątkowska (Fundacja Bęc Zmiana), dr Piotr Kubkowski (historyk kultury z Instytutu Kultury Polskiej UW, Towarzystwo Krajoznawcze "Krajobraz"), dr Dorota Leśniak-Rychlak (redaktorka naczelna pisma "Autoportret" i prezeska Fundacji Instytut Architektury), dr Magdalena Zych (antropolożka kultury z Instytutu Kultury UJ w Krakowie)
Data emisji: 6.10.2026
Godz. emisji: 19.10
opracowanie: Piotr Grabka/ks
