Symbole Męki Pańskiej. Jak sztuka opowiada o Arma Christi?

Krzyż, gwoździe, włócznia i korona cierniowa. Narzędzia Męki Pańskiej od wieków powracają w sztuce jako jeden z najbardziej przejmujących motywów ikonografii chrześcijańskiej. Arma Christi nie są jedynie ilustracją wydarzeń Wielkiego Piątku. Przez stulecia pomagały wiernym rozważać sens cierpienia i odkupienia. O ich znaczeniu w Dwójce mówił biskup profesor Michał Janocha, historyk sztuki.

Arma Christi – czyli "narzędzia Męki Pańskiej" – obecne są w sztuce od średniowiecza i często pojawiają się w malarstwie, rzeźbie czy grafice pasyjnej

Foto: shutterstock/artin1

Posłuchaj audycji "Kwadrans bez muzyki" >>> 

- Geneza przedstawień narzędzi męki pańskiej nie jest jasna. Zazwyczaj pochodzenie tego motywu wiąże się z kultem relikwii, pasji i intensyfikacją tego typu praktyk religijnych po imporcie relikwii z Bizancjum i z Palestyny w dobie Krucjat. W ich czasie rycerze dotarli do miejsc kultu, czasem wciąż żywych pomimo panowania arabskiego. Przywieźli również na zachód wiele relikwii. Wśród nich relikwie męki pańskiej - wyjaśniał biskup profesor Michał Janocha.

"Sztuka ludowa z drobiazgowością wylicza wszystkie narzędzia bólu"

Najsłynniejsza z nich to relikwia Korony Cierniowej, którą przywiózł Ludwik IX Święty. - Pojawiły się także relikwie gwoździ z Krzyża Chrystusowego, relikwie Titulusa, czyli tego napisu, który był na krzyżu - dodał gość "Kwadransa bez muzyki".

Rozwój kultu relikwii przełożył się na sposób przedstawiania Męki. - Sztuka ludowa rozmiłowana w dosłownych i często brutalnych formach, z drobiazgowością wylicza wszystkie narzędzia zadawania bólu fizycznego i psychicznego, jakich doświadczył Jezus. Przydrożne krzyże odwzorowywały golgotę z drzewem, na którym miał zawisnąć Chrystus. Ten kult można zobaczyć w kapliczkach, a konkretnie na drewnianych krzyżach. To są przykłady rzeźby ludowej, która jeszcze w XIX, może nawet na początku XX wieku była dość żywa - mówił bp Janocha.

Znaki męski Pańskiej

- Trzeba dodać, że ten kult na Zachodzie był jeszcze wcześniejszy niż wyprawy krzyżowe. Wspomniałbym tu o znanym hymnografie biskupie Spłatiewe Nancjuszu Fortunatusie, który w VI wieku ułożył kilka hymnów. Do dziś są one obecne w brewiarzu, a w Wielkim Tygodniu odmawiamy ten hymn - zaznaczył.

- Narzędzia męki Pańskiej to gwoździe, młotek, kleszcze, sznury, bardzo często rękawica, wiązka róży, a także trzcina, czyli hizop z gąbką, baty, bicze, miecze, a czasem nawet zaćmione słońce albo zasłona. Paradoks Arma Christi polega na tym, że to jest jakby antywładza. Całkowicie odwrotna strona medalu. Tak jak władza wyraża się w potędze, sile, panopliach, czyli motywach militarnych, tak Królestwo Chrystusa, które nie jest z tego świata, wyraża się właśnie w tronie, którym jest krzyż - podkreślił. 

Średniowiecze i analiza obrazu

- Dla kontemplacyjnej, medytacyjnej wyobraźni człowieka średniowiecza, każde z tych narzędzi przywoływało i uruchamiało całą głębię skojarzeń modlitewnych. Dzięki temu pobożna lektura takiego obrazu była w gruncie rzeczy rozważaniem Męki Pańskiej. Łącznie można wyliczyć ponad trzydzieści atrybutów i symboli. Na jednym obrazie można było przedstawić w postaci symboli ostatni dzień życia Jezusa, a nawet wydarzenia po jego śmierci na krzyżu - wyjaśniał. 

Chrystus nowym Adamem

- Przedstawiana jest często czaszka, która jest symbolem Golgoty i symbolem pierwszego człowieka Adama. Istniała legenda, że krzyż został wyciosany z desek pochodzących z drzewa wiadomości dobrego i złego. A zatem Chrystus jest nowym Adamem. Tak jak nieposłuszeństwo pierwszego Adama przyniosło śmierć, tak posłuszeństwo Chrystusa przynosi życie. I bardzo często na ikonach krew z ran Chrystusowych spływa na czaszkę Adama. To jest jakby dosłowna ilustracja tajemnicy odkupienia - usłyszeliśmy w audycji. 

*** 

Tytuł audycji: Kwadrans bez muzyki

Przygotowanie: Małgorzata Nieciecka-Mac

Gość: biskup Michał Janocha (historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

Data emisji: 3.04.2026

Godz. emisji: 11.00

zch/pg