"Kraszewskim przecież nie będziesz. I z pióra nie wyżyjesz" – miała przekonywać młodego Henryka Sienkiewicza jego matka, Stefania Cieciszowska, gdy ten próbował swoich sił w literaturze. Myliła się. Henryk nie tylko uczynił pisanie swoim zawodem, ale też zdobył popularność, jakiej wcześniej nie doświadczył żaden z rodzimych pisarzy, stając się pierwszym polskim laureatem literackiej Nagrody Nobla.
Książki Sienkiewicza tłumaczono na dziesiątki języków. Czytelnicy z niecierpliwością wyczekiwali kolejnych części powieści. Sam odnosił się do sławy z ironią. Żartował: "mej sławy nic nie zatrze, bo nad libańskie wyższa cedry".
Pisarz, którego czytano pod strzechami
Jednym z najbardziej niezwykłych zjawisk związanych z twórczością Henryka Sienkiewicza była jej popularność wśród polskich chłopów. Choć bohaterami jego powieści historycznych byli przede wszystkim przedstawiciele szlachty, książki trafiały również do odbiorców, którym ten świat pozostawał społecznie odległy.
– Całe grupy chłopstwa zbierały się u miejscowego pisarza lub ekonoma, który odczytywał na głos fragmenty twórczości Sienkiewicza. Można powiedzieć, że wszedł on do warstwy społecznej, która powinna uznać go za pisarza obcego klasowo – mówił prof. Ryszard Koziołek z Uniwersytetu Śląskiego w archiwalnej audycji Polskiego Radia.
Jak zauważał literaturoznawca, fenomen ten jest tym bardziej zastanawiający, że Sienkiewicz nie wyznaczał chłopom szczególnie istotnego miejsca w swoich historycznych narracjach. Jego opowieści przekraczały jednak granice społeczne, a losy opisywanych bohaterów stawały się częścią wspólnej wyobraźni czytelników.
Noblista, który nie chciał zostać lekarzem. Wybrał literaturę
Henryk Sienkiewicz urodził się 5 maja 1846 roku w Woli Okrzejskiej. Jako nastolatek chciał wziąć udział w powstaniu styczniowym. Ze względu na młody wiek nie pozwolono mu jednak przystąpić do walki. W szkole nie należał do szczególnie pilnych uczniów. Interesowała go przede wszystkim historia, a wolny czas poświęcał lekturze.
– Uczył się właściwie pod koniec roku, po to tylko, żeby przejść z klasy do klasy. Bardzo dużo czytał, a inne przedmioty, poza historią, którą znał świetnie, mówiąc delikatnie, odpuszczał sobie – opowiadał w jednej z archiwalnych audycji dr Piotr Dmitrowicz.
Od dziennikarza do Noblisty
Rodzice widzieli dla niego przyszłość w medycynie. Sienkiewicz rozpoczął nawet studia lekarskie, lecz po kilku miesiącach przeniósł się na filologię. Zanim zdobył sławę powieściopisarza, pracował jako dziennikarz. Pod pseudonimem Litwos publikował między innymi w "Gazecie Polskiej" i "Niwie".
W 1876 roku, wraz z Heleną Modrzejewską i grupą znajomych, wyruszył do Stanów Zjednoczonych. Amerykańskie doświadczenia stały się inspiracją dla jego reportaży i utworów literackich, wśród których znalazły się "Listy z podróży do Ameryki", "Latarnik", czy "Sachem".
"Ku pokrzepieniu serc". Literatura w czasach niewoli
Przełomem okazała się publikacja "Ogniem i mieczem", drukowana w odcinkach od 1883 roku. Kolejne części "Trylogii" - "Potop" i "Pan Wołodyjowski", ugruntowały pozycję Sienkiewicza jako jednego z najważniejszych polskich pisarzy. W czasach zaborów jego powieści historyczne dawały czytelnikom możliwość powrotu do dawnej Rzeczypospolitej, jej zwycięstw i bohaterów.
Podczas jednej z rozmów w Polskim Radiu prof. Krzysztof Koehler zwracał uwagę, że ważnym elementem twórczości Sienkiewicza był etos rycerski, odwaga i gotowość do poświęcenia. – Jego twórczość była bardzo istotna dla pokolenia przedwojennego, które odnajdywało w jego dziełach pewien archetyp postępowania. Wystarczy spojrzeć chociażby na pseudonimy żołnierzy polskiego podziemia z okresu II wojny światowej, którzy w ten sposób nawiązywali do sienkiewiczowskich bohaterów, stających w obronie ojczyzny – wyjaśniał literaturoznawca.
Pisarz i naród bez państwa
Henryk Sienkiewicz nie pozostawał poza krytyką. Zmagał się z równie dużą popularnością, co sprzeciwem, głównie środowiska literackiego. Stanisław Brzozowski zarzucał mu m.in, że zamiast konfrontować Polaków z trudną rzeczywistością, opowiada kojące baśnie "na łożu konającej Polski".
Pisarz odnosił jednak sukcesy również daleko poza granicami. Powieść "Quo vadis" zdobyła międzynarodową popularność i została przetłumaczona na ponad pięćdziesiąt języków. Jego książki czytano we Francji, Włoszech, Niemczech, Anglii i w Stanach Zjednoczonych. Według przywoływanego w archiwalnych materiałach Polskiego Radia zestawienia rosyjskiego ministerstwa spraw wewnętrznych, Sienkiewicz wyprzedzał pod względem popularności nawet Lwa Tołstoja i Émile’a Zolę.
"My wszyscy z niego" – pisał Stanisław Cat-Mackiewicz w 1924 roku
W 1905 roku otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Wyróżnienie miało szczególne znaczenie. Polska wciąż pozostawała pod zaborami. Podczas uroczystości pisarz podkreślał, że nagroda jest zaszczytem nie tylko dla niego, ale także dla narodu. – Głoszono Ją umarłą, a oto jeden z tysiącznych dowodów, że Ona żyje. Głoszono Ją niezdolną do myślenia i pracy, a oto dowód, że działa. Głoszono Ją podbitą, a oto nowy dowód, że umie zwyciężać – mówił o Polsce.
Ostatnie lata z dala od ojczyzny
Kiedy wybuchła I wojna światowa, Sienkiewicz wyjechał z kraju. Wraz z Ignacym Janem Paderewskim współtworzył Szwajcarski Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Organizacja zapewniała wsparcie dla ludności dotkniętej działaniami wojennymi. Nie doczekał odzyskania przez Polskę niepodległości. Zmarł 15 listopada 1916 roku w Vevey. Miał 70 lat.
***
ArchwiumPolskiegoRadia/polskieradio/ZuzannChowaniec
