На працягу чатырох гадоў, а столькі Цэнтр Новых ідэй рыхтуе Індэкс рэзіліентнасці, сітуацыя стала пагаршаецца.
У Індэксе рэзіліентнасці 40 экспертаў ацанілі чатыры сферы (агулам 77 паказнікаў) па шкале ад −5 да +5. Індэкс ствараецца на працягу чатырох гадоў для чатырох катэгорый: палітыка, эканоміка, соцыум, інфармацыйная сфера. Яго задача – акрэсліць сферы, у якіх Беларусь будзе найбольш уразлівай ці найбольш рэзіліентнай. У цэлым, пад рэзіліентнасцю разумеецца здольнасць пераадольваць крызісы, адаптавацца і развівацца, вучыцца на гэтых крызісах.
Усе сферы былі ацэненыя як крытычныя. У самай складанай сітуацыі ў 2024 годзе была сфера палітыкі. Яна заўсёды была ў кепскім стане, але ў 2024 годзе стала яшчэ горшай, чым у 2023, гаворыць Генадзь Коршунаў. Ацэнка знізілася з-за пагаршэння сітуацыі ва ўнутранай палітыцы:
- Гэты кірунак фактычна на мяжу калапсу ў Беларусі, таму што калі паглядзець на адзнакі па паказчыках унутры гэтага кірунку, яны ўсе будуць імкнуцца фактычна да -5. Унутраная палітыка ў самай цяжкай сітуацыя ў сферы палітыкі. Сітуацыя ў знешняй палітыцы крыху лепшая, але ўсё роўна гэта крызіснае становішча. Тут найгоршыя ацэнкі зафіксаваны па такіх паказчыках, як падтрымка грамадзян за мяжой і агульны курс краіны на добрасуседства. У першым выпадку -4.31, у другім -3.92. Адзіны кірунак, які атрымаў станоўчыя, хоць і мінімальныя адзнакі, гэта сацыяльная інфраструктура. Трэба адзначыць, што зараз яна яшчэ застаецца ў станоўчай частцы шкалы, але дынаміка не самая добрая ў тым сэнсе, што ўсё ж эксперты адзначаюць пэўную дэградацыю інфраструктурных сістэм, хоць заўсёды ў папярэднія гады інфраструктура, напрацаваная папярэднімі дзесяцігоддзямі, ацэньвалася дастаткова высока. З кожным годам яе адзнакі, на жаль, зніжаюцца.
Інфармацыйная сфера, як і ў 2023 годзе, знаходзіцца ў крызісе: -2,31 пункты. У найбольш кепскім стане знаходзіцца дружалюбнасць умоваў для прац медыя (-4,38 пункты).
У рамках медыйнай разнастайнасці найбольш праблемнай лічыцца дэманапалізацыя медыяпрасторы і яе адкрытасць для розных суб’ектаў. Эксперты адзначылі, што «да дна» яшчэ далёка, а гэта дзякуючы працы ўмоўна нейтральных СМІ. Спрыяе гэтаму, паводле экспертаў, нарошчванне палітычнага і непалітычнага кантэнта ў сеціве. Дэмакратычнасць інфармацыйнай палітыкі набліжаецца да адмоўнай шкалы:
- Тут усё вельмі дрэнна, хаця па астатніх паказчыках гэтага напрамку сітуацыя пачынае дэманстраваць намёкі на паляпшэнне. Ну і як у выпадку са сферай палітыкі, інфраструктурныя ўмовы адносна іншых напрамкаў у інфармацыйнай сферы ацэньваюцца найлепшым чынам, але сёлета адзнакі ўпалі адносна 2023 гады і ўпалі значна. Паніжэнне фактычна на 1,25 бала.
Ацэнка эканомікі мінімальна вырасла, але не выйшла з адмоўнай шкалы. Пад’ём ацэнак у сферы выкліканы ростам адзнак у сферах працы і бюджэтна-фінансавай дзейнасці – 0,84 і 0,53 пункты.
- Паляпшэнне адзнак у сферы працы адбылося за кошт падвышэння паказчыка забяспечанасці занятасці насельніцтва, хоць сам па сабе механізм забеспячэння гэтай занятасці вельмі спрэчны, таму што ўзровень міграцыі застаецца вельмі высокім, але фармальна гэты паказчык забяспечанасці насельніцтва вырас на паўтара пункта. Калі мы гаворым пра эканамічную базу і рэсурсы для развіцця эканомікі, то тут сітуацыя крыху горшая, таксама крызіс. У выпадку рэсурсаў галоўнай праблемай застаецца палітычная сітуацыя з інвестыцыямі, а ў рамках эканамічнай базы захоўваецца праблема са знешнеэканамічнай дыверсіфікацыяй рынкаў і роўнымі ўмовамі для ўсіх формаў бізнесу, гэта значыць прыватны сектар і дзяржсектар. Пра роўныя ўмовы ў Беларусі казаць, на жаль, не даводзіцца.
Чацвёртая сфера – соцыум – у папярэдніх гадах была на самым высокім узроўні ацэнак. У 2024 годзе ацэнка пагоршылася (-1,45) і практычна зраўнялася са сферай эканомікі.
- У мінулым годзе сітуацыя была некалькі лепш, у пазамінулым была яшчэ лепш і, увогуле, я гэта ўсё вяду да таго, што мінімальна, але ацэнкі сферы соцыума зніжаюцца кожны год і за чатыры гады мы атрымалі ўжо дастаткова важкае зніжэнне адзнак па гэтым кірунку. Адным з фактараў гэтага зніжэння з'яўляецца паступовае пагаршэнне адзнак па такім кірунку, як дыяспара.
Цяпер адзнакі па дыяспары ў большасці выпадкаў застаюцца ў дадатняй зоне, але сёлета выдатна пагоршыліся адзнакі па такім паказчыку, як моцныя сувязі з Радзімай. Тут, як кажуць эксперты, асноўная праблема - гэта зніжэнне, звужэнне магчымасцяў дыяспары якім-небудзь чынам уплываць на тое, што адбываецца ў Беларусі. Калі дыяспара пакуль застаецца ў станоўчай дадатняй зоне шкалы, то самая горшая сітуацыя тут з адносінамі дзяржавы і грамадства. Такія вынікі мы атрымліваем у выніку нізкіх працэнтаў удзелу грамадства ў палітычным жыцці і нізкія паказчыкі даверу да дзяржаўных установаў.
Пры гэтым трэба адзначыць, што сітуацыя па грамадскіх арганізацыях палепшылася з мінус 3 да мінус 2,15. Так адбываецца таму, што, як адзначаюць эксперты, паціху актывісты пачынаюць у Беларусі адаптавацца да таго, што адбываецца. І хоць да ўзроўню паўнавартаснай працы яшчэ як бы далёка, але многія актывізуюць сваю дзейнасць хаця б у такім падпольным партызанскім фармаце, але дзейнасць ёсць. Гэта пэўная такая аптымістычная тэндэнцыя.
На працягу 2024 году моцна ўмацаваліся інстытуты аўтарытарызму, палажэнне Лукашэнкі персанальна. Палітычныя рашэнні, заканадаўчыя змены ў гэтым годзе вядуць хутчэй да паслаблення ўстойлівасці краіны, робяць яе залежнай ад цэнтралізаванага палітычнага і эканамічнага курса, паслабляюць магчымасці дыверсіфікацыі ва ўсіх сэнсах, паслабляюць здольнасць сістэмы адаптавацца і крызісна рэагаваць.
Сярод пазітыўных трэндаў: вызваленне часткі палітычных зняволеных, рост ВУП, павелічэнне працаўладкавання, захаванне структур грамадзянскай супольнасці ў эміграцыі.
ав