Імклівая змена структуры польскага грамадства, якое ў штораз большай ступені перастае быць монаэтнічным, падкрэслівае вагу міжкультурных адносін. Гэтыя адносіны набываюць асаблівае значэнне падчас адаптацыі дзяцей і моладзі ў краіне прыбыцця. У польскай сістэме школьнай адукацыі важным элементам адаптацыі з’яўляецца міжкультурны асістэнт, — гаворыць старшыня праўлення Фонду падтрымкі польскай мовы і культуры імя Мікалая Рэя Уршуля Майхер-Легавец (Urszula Majcher-Legawiec):
— Міжкультурная асістэнтура — гэта задача на мяжы дзвюх культур, дзвюх моў, а часам нават большай колькасці культур і моў. Такі інстытут у польскіх школах з'ява не новае, але ў цяперашнім выглядзе, у гэтай наменклатуры, яна з'явілася толькі ў 2024 годзе.
Я часта кажу пра міжкультурных асістэнтак, бо ў гэтай прафесіі дамінуюць жанчыны, што яны з'яўляюцца моўнымі і культурнымі пасярэднікамі, то бок яны фактычна працуюць на стыку дзвюх культураў, дзвюх моў, яны працуюць дзеля аднаго дзіцяці, якое не ведае польскай мовы, але яны адначасова яны працуюць для ўсёй супольнасці і разам з усёй супольнасцю.
Гэта людзі, якія мадэруюць кантакты паміж бацькамі і школай, настаўнікамі і дзецьмі, а таксама ў вучнёўскім асяроддзі польскіх дзяцей, вучняў з Украіны і, шырэй замежнікаў. А апошнім часам таксама займаюцца канфліктамі ў асяроддзі ўкраінскіх дзяцей, бо там гэтыя канфлікты натуральныя, як есць натуральныя канфлікты ў асяроддзі польскіх дзяцей. І гэта складаная роля, складаная адказнасць, да якой людзі гэтай прафесіі могуць яшчэ не адчуваць сябе добра падрыхтаванымі.
Пакуль няма поўных даследаванняў, якія б казалі, што лепш там, дзе ёсць міжкультурны асістэнт. Асістэнтура ў Кракаве пачыналася з таго, што я размаўляла з дырэктарамі і заахвочвала іх наймаць асістэнтак, але дырэктараў часта не выходзіла пераканаць у гэтым.
Цяпер, калі я з імі жартую і кажу, што мы забяром асістэнтку з вашай школы, яны гучна пратэстуюць — не, я не ўяўляю жыцця школы без асістэнткі, яна павінна застацца. І гэта крыху вымярае эфекты нашай працы.
— Як хутка развіваўся такі дапаможны інстытут – міжкультурны асістэнт - у школах Кракава?
— У Кракаве, калі пачалася поўнамаштабна вайна ва Украіне, у нас было 37 міжкультурных асістэнтаў. Гэта было шмат, бо, напрыклад, у Сопаце на той момант была палова стаўкі асістэнта на ўсе школы. Так што тут, у Кракаве, ужо назапашваліся пэўныя кампетэнцыі, і калі раптам аказалася, што нам трэба больш асістэнтаў у школах, у чэрвені 2022 года ў нас іх было ўжо 188. Таксама аказалася, што ў нас ёсць спецыялісты, якія могуць падзяліцца вопытам і навыкамі з новымі людзьмі ў гэтай прафесіі. І дзякуючы гэтаму эфект працы гэтых людзей быў яшчэ больш істотны.
— Міжкультурны асістэнт — гэта даволі спецыфічная і вельмі адаказная прафесія, як у яе трапляюць? Хто гэтыя спецыялісты?
— Нам пашанцавала, што сярод мігрантаў, уцекачоў, у нас шмат жанчын з педагагічнай адукацыяй, якія настаўнічалі ва ўкраінскіх школах, але ў нас ёсць і беларускія асістэнткі, ёсць і асістэнты, праўда, мужчын значна менш. Людзі, якія маюць досвед працы ў сістэме адукацыі іншай краіны, з вялікім поспехам выкарыстоўваюць свае кампетэнцыі ў рэаліях польскай школы.
Такім чынам, яны выкарыстоўваюць усё тое, што назапасілі ў сваёй краіне, спалучаюць гэта з вопытам працы, здабытым у польскай сістэме адукацыі. Яны ўмеюць працаваць у школьным асяроддзі, і іх праца прыносіць вынік. Безумоўна, ёсць група людзей, якія проста ўладкаваліся і нават не вельмі хочуць развівацца ў гэтай сферы, хоць, вядома, такіх меншасць. А
ле калі яны хочуць развівацца, ёсць адпаведныя курсы, якія ўмацоўваюць кампетэнцыі, дзякуючы якім міжкультурныя асістэнты маюць шанец працаваць добра. Спадзяюся, што гэты дапаможны інстытут міжкультурнага асістэнта застанецца ў польскай сістэме адукацыі назаўжды.
— Польская сістэма школьнай адукацыі сутыкнулася з вялікім крызісам, выкліканым з’яўленнем вялікай хвалі вучняў з вопытам бежанства або міграцыі. Якія асноўныя выклікі стаяць перад польскай школай у гэтым кантэксце?
— Канечне, я б сказала, што не хапае грошай, але, мабыць, гэта не той адказ, які кагосьці цікавіць, бо гэта відавочна. Быў момант, калі мы маглі зрабіць больш, маглі больш дынамічна падысці да феномена міграцыі ў польскіх школах. Калі ў нас часам было адно дзіця ў класе, а можа, і двое ў школе. На жаль, мы фактычна пачалі працаваць інтэнсіўна, калі ў класе раптам стала ў сярэднім 10-12% дзяцей з вопытам міграцыі.
Найбольшы недахоп, на маю думку, — гэта недахоп у кампетэнцыях і метадалогіі, калі гаворка ідзе пра выкладанне ў лінгвістычна разнастайным класе з няпоўным валоданнем польскай мовай як замежнай. Уласна ў нашым Фондзе імя Мікалая Рэя, мы ўсведамляем гэты прабел, і таму рэалізуем шмат праектаў, якія падтрымліваюць кампетэнцыі настаўнікаў менавіта ў гэтым аспекце.
Другі напрамак — інтэграцыя. Гэта працэс, сутнасць якога мы яшчэ не разумеем, і дзеянні, якія прымаюцца, часта спантанныя, вынікаюць з вельмі добрых матываў і намераў, але не рэалізуюцца ў працэсе, сістэмна. Не хапае сістэматычнасці і праграмнай падставы на працягу ўсяго навучальнага года. У выніку ў нас часам узнікаюць унутраныя расколы і глыбокія падзелы. Кожная супольнасць, а асабліва супольнасць падлеткаў, падатная на падзелы і канфлікты.
І яшчэ адна важная справа — уцягванне бацькоў у школьнае жыццё, што асабліва цяжка ў выпадку бацькоў, а хутчэй маці дзяцей з вопытам міграцыі. Гэта цяжка, бо яны павінны шмат працаваць, каб жыць на мінімальна годным узроўні. І такая мама часцей за ўсё ігнаруе школу. На заахвочванне да ўдзелу ў школьным жыцці такія бацькі часта рэагуюць супрацівам, а нават агрэсіяй. Такім чынам, перад намі яшчэ стаіць адна задача: уключыць бацькоў замежных дзяцей, але таксама польскіх бацькоў, у працэс выхавання і адукацыі, які адбываецца ў школе.
У польскіх школах навучаецца больш за 300 тыс. дзяцей і моладзі з Украіны, і каля 32 тыс. вучняў-грамадзян Беларусі. Для параўнання, агулам у Польшчы налічваецца каля 5 млн вучняў.
Эдуард Жолуд