У гэтым годзе цырымонія ўручэння прэміі насіла асаблівы характар. Інстытут Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта адзначае сваё 35-годдзе.
29 сакавіка ў Музеі Варшаўскага ўніверсітэта адбылася ўрачыстая цырымонія ўручэння прэмій навуковага квартальніка Przegląd Wschodni, які выдаецца Інстытутам Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта. Гэтая міжнародная прэмія прысуджаецца з 1994 года за лепшую навуковую кнігу, прысвечаную ўсходнееўрапейскай тэматыцы. Яна карыстаецца высокім прэстыжам у навуковых колах з розных краін. Сярод лаўрэатаў прэміі выдання Przegląd Wschodni – прадстаўнікі навуковых дысцыплін, такіх як гісторыя, юрыспрудэнцыя, паліталогія, этналогія, культуразнаўства з Беларусі, Францыі, Германіі, Літвы, Расіі, Швецыі, Украіны і ЗША. Па ліку гэта была 32-я цырымонія ўручэння прэмій за кнігі 2024 года, распавядае кіраўнік Інстытуту Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта Ян Маліцкі.
— Сёлета адзначаецца 35-годдзе Інстытута Усходняй Еўропы, а таксама 100-я ўгодкі стварэння ў Варшаве ў 1925-м годзе Усходняга інстытута. Гэта азначае 100-годдзе польскай саветалогіі як навуковай дысцыпліны. Так што гэта надзвычай важная гадавіна для ўсіх, хто займаецца саветалагічнымі і постсавецкімі даследаваннямі. Сёлетнія прэмія ў чарговы раз паказвае, што журы старанна працуе над кожнай кнігай і кожнай кандыдатурай.
Лаўрэатамі прэмій выдання Przegląd Wschodni за 2024 г. сталі: у катэгорыі мастацтвазнаўца, прафесар Ян Кшыштаф Стэфаньскі з Лодзі за кнігу «Zmarł jak na zył, na skrzydłach…» («Памёр, як жыў, на крылах»); у катэгорыі «Замежныя працы» - прафесар Леанід Цімашэнка з Драгобычу за манаграфію «Феномен Берасцейскай уніі (XVI-пачатак XVII ст.)»; у катэгорыі «Выданне крыніц» - кандыдат навук Ян Буляк з Кракава за кнігу «Raporty dotyczące Diecezji Żmudzkiej i Inflanckii z konca XVIII wieku» (Справаздачы аб Жмудскай і Інфлянцкай епархіях канца XVIII стагоддзя); у катэгорыі «Гісторыя палякаў на Усходзе» - кандыдат навук Пётр Аляхоўскі за кнігу «Agonia Polaków we Lwowie 1944-1959» (Агонія палякаў у Львове ў 1944-1959 гг.); у катэгорыі «Папулярызацыя ўсходняй тэматыкі» - маладая даследчыца будучы літаратуразнаўца Зоф'я Хартман за працу «Спіс Сугіхары». Спецыяльную прэмію за сукупнасць навуковых і творчых дасягненняў атрымаў знакаміты літоўскі паэт, літаратуразнаўца, эсэіст, дзеяч антыкамуністычнай апазіцыі і праваабаронца Томас Венцлава.
Кніга 18-гадовай Зоф'і Хартман «Спіс Сугіхары» прысвечана японскаму дыпламату ў Літве Ціунэ Сугіхары, які дапамог шасці тысячам польскіх і літоўскіх яўрэяў, якія ўцяклі ад пераследу нацыстаў, пакінуць краіну, выдаючы без загаду з Токіа транзітныя японскія візы. За ўклад у выратаванне яўрэяў ад нацыстаў Сугіхара быў адзначаны званнем «Праведнік народаў свету». Вось што сказала сама лаўрэатка, прымаючы ўзнагароду.
— Я занялася гэтай гісторыяй, у асноўным, з прычыны недахопу ведаў пра яе ў Польшчы. Я не кажу пра навуковыя ці яўрэйскія колы, а сярод грамадскасці. У адрозненне ад гісторыі, вядомай як «спіс Шындлера», пра якую зняты аднайменны фільм, подзвіг Сугіхары проста невядомы. А пасля публікацыі кнігі ў мяне было некалькі аўтарскіх сустрэч у розных месцах, падчас якіх да мяне падышлі некалькі чалавек, прызнаўшыся, што яны - сваякі тых, хто такія візы атрымаў. Так што ў Польшчы ёсць такія людзі, у тым ліку Пётр Казінскі, рэдактар маёй кнігі.
Лаўрэат прэміі выдання Przegląd Wschodni з Украіны – прафесар Леанід Цімашэнка, аўтар кнігі «Феномен Берасцейскай уніі (XVI-пачатак XVII ст.)» у інтэрв'ю нашай праграме патлумачыў свой выбар тэмы.
— Я тлумачу гэты феномен праз прызму яскравых характарыстык гэтай падзеі. Я лічу фенаменальным сам факт утварэння Брэсцкай уніі, паколькі раскол царквы адбыўся ў XI стагоддзі, і тады яднання не адбылося. Фларэнцкая унія, як вядома, не ўдалася. Вось я і задаўся пытаннем, чаму Брэсцкая унія рэалізавалася, няхай толькі на рэгіянальным узроўні, толькі ў канцы XVI стагоддзя.
Лаўрэат спецыяльнай прэміі Томас Венцлава падкрэсліў у сваёй прамове, што займаецца пытаннямі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а асабліва польска-літоўскімі адносінамі ажно з 1978-га года.
— Тады ў нас не было нармальных дзяржаў і нармальных урадаў. І нехта сказаў, што ў такой сітуацыі трэба падпісаць нейкую «мірную дамову», і гэта могуць зрабіць паэты. Так мы зрабілі з Чэславам Мілашам, па ініцыятыве польскага часопіса, які выходзіў у падполлі. Потым ужо паміж нашымі суверэннымі краінамі была заключана сапраўдная двухбаковая дамова, і ўвогуле, усё нармалізавалася. А зараз, будучы ў сталым узросце, я застаў вельмі непрыемную і небяспечную міжнародную сітуацыю. Але, калі тады мы змаглі з гэтым зладзіцца, то, хутчэй за ўсё, зможам і зараз. Буду на гэта ўплываць, наколькі мае сілы дазволяць. Дзякуй яшчэ раз!
У Варшаве адбылося ўрачыстае ўручэнне прэміі навуковага квартальніка Przegląd Wschodni. Гэтая міжнародная прэмія прысуджаецца з 1994 года за лепшую навуковую кнігу, прысвечаную ўсходнееўрапейскай тэматыцы.
Ірэна Завіша/юл