Historia

"Nikt się nie łudził, że to było wyzwolenie". Dwie okupacje - niemiecka i radziecka - w relacjach świadków

Ostatnia aktualizacja: 23.01.2020 06:10
Zapraszamy do wysłuchania fragmentów nagrań znalezionych w Archiwum Polskiego Radia, które są wyborem relacji na temat różnych wymiarów okupacji niemieckiej na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej oraz następującej po niej okupacji sowieckiej, niesłusznie do dziś nazywanej jeszcze czasami "wyzwoleniem".
Audio
  • "Archiwum PRL" - audycja Grzegorza Sołtysiaka poświęcona losom Franciszka Niepokólczyckiego - działacza konspiracji, członka AK, aresztowanego i skazanego na śmierć, następnie na dożywocie; odczytanie fragmentów oskarżenia oraz fragmentów z przesłuchnia Niepokólczyckiego. (RWE, 7.10.1993)
  • Program dokumentalny nadany z okazji 15 rocznicy utworzenia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) 22.VII.1944 roku - opracowany przez Jana Kroka-Paszkowskiego na podstawie relacji i dokumentów, m.in. wypowiedzi ppłk. Józefa Światły - b. zastępcy dyrektora X departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. (RWE, 19.07.1959)
  • Audycja Józefa Garlińskiego. "Walki pod Przemyślem" - program oparty na relacji sierżanta Tadeusza Czołowskiego - z hanaczowskiego oddziału partyzanckiego (kolejni dowódcy: "Pirat", "Strzała", kpt. ps. "Janek", kpt. ps. "Proch") - na temat losów oddziału operującego na Ziemi Przemyskiej m.in. reorganizacji, walk z policją ukraińską i Niemcami, udz
  • Wspomnienie o Janie Rodowiczu - rozmowa Krystyny Jagiełło z naczelnikiem Szarych Szeregów Stanisławem Broniewskim, ps. Orsza. (RWE, brak daty)
  • - Trafiłem do najmłodszych harcerzy Szarych Szeregów – Zawiszaków. Z radości nie mogłem spać przez całą noc - Jan Olszewski o konspiracji i wybuchu Powstania Warszawskiego. (PR, 22.05.2011)
  • - Bezradne obserwowanie bombardowanego miasta to był dramat. Na naszej Pradze nie było walk, nam dzieciom zabroniono wychodzić z domu - Jan Olszewski mówił o Powstaniu Warszawskim i wkroczeniu Armii Czerwonej na Pragę. (PR, 23.05.2011)
  • - W styczniu 1945 roku NKWD weszła do domu mojego dziadka i stryja, który był komendantem placówki AK w Okuniewie, przyszli go aresztować, a dziadka wyrzucili w bieliźnie na mróz i on tego nie przeżył – mówił Jan Olszewski. (PR, 24.05.2011)
Żołnierze sowieccy w 1945 roku
Żołnierze sowieccy w 1945 roku Foto: Wikimedia Commons/Fortepan — ID 32051/CC 3.0

Zestawienie relacji sporządzone zostało w ten sposób, aby prezentować wypowiedzi, które uznać można za wiarygodne, ale jednocześnie nie pochodzące z tego samego kręgu czy środowiska. Ważne jest również, że są to relacje z różnego czasu, a ich autorami są osoby, które w okresie wycofywania się Niemców pod naporem Armii Czerwonej były w różnym wieku. Również rodzaj relacji jest różnorodny. Prezentujemy wspomnienia ustne, pisemne, a nawet stenogram z tak zwanych procesów pokazowych z czasów powojennej Polski rządzonej przez komunistów.

Proces Franciszka Niepokólczyckiego

Zaczynając od relacji najstarszych zapraszamy do wysłuchania audycji na temat procesu Franciszka Niepokólczyckiego, działacza konspiracji i powojennego podziemia niepodległościowego. Niepokólczycki był prezesem Zarządu Głównego Zrzeszenia "WiN".

Mowa oskarżyciela przytoczona w audycji jest swoistym kuriozum, ale pokazuje, jaki był stosunek władzy komunistycznej do działaczy niepodległościowych i jak nieprawdziwy obraz lat okupacji starano się utrwalić w trakcie pokazowych procesów z tego czasu. Franciszek Niepokólczycki cudem jedynie uniknął kary śmierci, na którą skazano go w 1947 roku w procesie toczącym się w Krakowie.

Józef Światło przed mikrofonem RWE

Kolejna relacja pochodzi z 1954 roku, w którym to Józef Światło – wysoki funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, do tej pory ideowy komunista, który bojąc się czystek, które mogłyby go dotknąć w wyniku zmian po śmierci Stalina, uciekł na zachód przez Berlin. Na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Światło opowiadał między innymi o tym, w jakim stopniu ZSRR za pomocą swoich agend wywiadowczych oraz partyzantki zwalczało polskie podziemie niepodległościowe na terenach okupacji niemieckiej i to w pełnym porozumieniu z Gestapo. Współpraca ta nie ustała nawet po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w 1941 roku.

Zapraszamy do wysłuchania relacji Światły z komentarzem redaktorów Radia Wolna Europa w audycji nadanej w 1959 roku.

Armia Czerwona walczyła z AK 

Prawdopodobnie późniejsza jest relacja sierżanta Tadeusza Czołochowskiego, który walcząc w oddziale partyzanckim AK brał udział w Akcji "Burza" w okolicach Przemyśla. Pisemna relacja majora została odczytana w audycji Józefa Garlińskiego "Walki pod Przemyślem" z 1993 roku i nadana na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Czołochowski relacjonuje między innymi, w jaki sposób Armia Czerwona podstępem rozbroiła jego oddział i aresztowała dowódców.

Szare Szeregi przed sądem

Do relacji późniejszych należy zaliczyć wypowiedź Stanisława Broniewskiego "Orszy" – w czasie wojny Naczelnika Szarych Szeregów - dla Radia Wolna Europa na temat procesów politycznych w pierwszych latach po "wyzwoleniu" Polski przez Sowietów. Broniewski, który cudem uniknął więzienia w czasach stalinowskich, przywołuje scenę, w której jego syn zapytał go, dlaczego nie siedział w więzieniu jak większość jego towarzyszy z czasów wojennej konspiracji.

- Zrobiło mi się gorąco, że żyjemy w kraju, w którym trzeba tłumaczyć się dzieciom z tego, że nie siedziało się w więzieniu – wspominał Broniewski.

"Myśmy nie mieli złudzeń"

Ostatnią relacją, którą prezentujemy są wspomnienia byłego premiera RP w latach 1991-1992 Jana Olszewskiego na temat tego, jak zapamiętał okupację niemiecką (w 1939 roku miał 9 lat) oraz moment wkroczenia Armii Czerwonej na ziemie polskie. Rozmowa z Janem Olszewskim miała miejsce już w wolnej Polsce w 2011 roku.

az

Czytaj także

Stanisław Broniewski "Orsza" - harcerz z powołania

Ostatnia aktualizacja: 29.12.2020 05:58
- Po wojnie stał się symbolem szaroszeregowej legendy. Dźwigał ją przez długie lata, traktując jako odpowiedzialność wynikającą z faktu pełnienia funkcji naczelnika Szarych Szeregów - mówił Ryszard Kaczorowski, prezydent RP na Uchodźstwie.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Akcja "Burza" na Wołyniu

Ostatnia aktualizacja: 15.01.2024 05:40
15 stycznia 1944 roku 27. Wołyńska Dywizja Piechoty rozpoczęła akcję "Burza" na Wołyniu. Akcja była pomyślana jako otwarta walka z Niemcami w momencie, gdy następował odwrót sił hitlerowskich. Rozpoczynała się na hasło radiowe bądź też na rozkaz terytorialnych dowódców Armii Krajowej, którzy uznali, że chwila dojrzała do podjęcia walki na tyłach cofającego się frontu niemieckiego.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Łukasz Ciepliński "Pług". Niezłomny dowódca AK i WiN

Ostatnia aktualizacja: 26.11.2023 05:55
26 listopada 1913 roku urodził się Łukasz Ciepliński. Był ostatnim dowódcą Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Po uwięzieniu przez komunistów zachował niezłomną postawę, której świadectwo zawarł w grypsach napisanych do żony i syna. 
rozwiń zwiń
Czytaj także

Czerwona szarańcza. Jak Sowieci grabili "wyzwalane" tereny

Ostatnia aktualizacja: 09.05.2024 05:55
Armia Czerwona prawem zwycięzcy ogołacała tereny, przez które przeszła. Wartość łupów jest szacowana w setkach milionów dolarów. Rabowano wszystko, co miało wartość: od zegarków przez dzieła sztuki po całe fabryki. Proceder odbywał się z rozkazu samego Stalina.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Pijana okupacja. Przestępstwa Armii Czerwonej w powojennej Polsce

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2022 05:55
– Pojedyncze gwałty i rabunki zdarzały się już wcześniej, ale wzrost demoralizacji rozpoczął się wraz z zakończeniem wojny – powiedział w rozmowie z portalem PolskieRadio24.pl prof. Marcin Zaremba. – To okres nieprawdopodobnej fali gwałtów, przemocy, grabieży, napaści na pociągi. Raporty urzędowe nazywają go "pijaną okupacją".
rozwiń zwiń